نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

گروه برنامه ریزی و طراحی شهری و منطقه ای، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

10.52547/envs.2022.1125

چکیده

سابقه و هدف: هزینه مبادله که برخاسته از اقتصاد نهادگرا است، با مفهوم کارایی مرتبط است. یکی از وظایف برنامه‌ریزان، افزایش کارایی فرایند برنامه‌ریزی است، به همین دلیل شناسایی عوامل مؤثر بر هزینه مبادله - همچون هزینه‌های جست‌وجوی اطلاعات، مذاکره، ایجاد و اعمال سازوکارهای نظارتی - حائز اهمیت است. زیرا از این طریق است که برنامه‌ریزان می‌توانند با تکیه بر طراحی نهادی ساختارهای حکمرانی، هزینه مبادله را کاهش دهند. در همین راستا، از دهه ۱۹۹۰ میلادی تلاش‌هایی در برنامه‌ریزی شهری در دنیا آغاز شده است. طرح تفصیلی در نظام برنامه‌ریزی ایران، برنامه‌ای است که بازیگران متعددی از جمله شهروندان و شهرداری در طول سال با آن درگیر هستند. هدف این مقاله کاهش هزینه‌های مبادله برای بازیگران مختلف درگیر در فرایند طرح تفصیلی است که از طریق شناسایی عوامل موثر بر ایجاد هزینه مبادله در فرایند طرح تفصیلی شهر اصفهان، تعیین عوامل کلیدی و تولید سناریو‌های امکان‌پذیر با سازگاری بالا برای ساختار حکمروایی طرح محقق خواهد شد.
مواد و روش‌ها: این پژوهش از نوع مورد‌پژوهی قلمداد می‌شود. روش‌های گردآوری و تحلیل بکاررفته در این پژوهش کیفی و کمی و در مجموع ترکیبی است. عوامل موثر بر هزینه مبادله از تحلیل مضمون مصاحبه‌های صورت‌گرفته با بازیگران کلیدی در نرم‌افزار اطلس حاصل شد. در ادامه، پرسش‌نامه‌ ماتریس تاثیرات متقابل بر اساس نظرات خبرگان تکمیل و محتوای آن با استفاده از روش میک‌مک تحلیل شد، تا از میان این عوامل پنج عامل کلیدی موثر بر هزینه مبادله شناسایی شوند. برای عوامل کلیدی، وضعیت‌های مختلفی در نظرگرفته شد که بر اساس دیدگاه خبرگان در مورد تاثیر این وضعیت‌ها بر یکدیگر و با استفاده از نرم‌افزار سناریوویزارد، سناریوهای با سازگاری بالا برای ساختار حکمروایی طرح شناسایی شدند.
نتایج و بحث: تدوین طرح تفصیلی هم شامل هزینه‌های جست‌وجو و اطلاعات و هم دربردارنده هزینه‌های چانه‌زنی و تصمیم برای رسیدن به توافقی مورد قبول با سایر طرفین مبادله بر سر حق توسعه زمین است. بنابراین کل هزینه‌هایی که برای تدوین طرح تفصیلی انجام می‌شود هزینه مبادله است. این هزینه‌ها شامل مواردی همچون حقوق کارمندان بخش عمومی درگیر طرح، شرکت‌های مشاور مرتبط با طرح، هزینه‌های زمانی مشارکت‌کنندگان در فرایند تدوین طرح تفصیلی است. هزینه‌های نظارت بر اجرای طرح همچون هزینه‌های مرتبط با کمیسیون ماده ۱۰۰ قانون شهرداری هم هزینه مبادله محسوب می‌شوند. عوامل موثر بر ایجاد هزینه مبادله در فرایند طرح تفصیلی اصفهان در سه مقوله کلان محیط نهادی، کیفیت حکمروایی و سرمایه دسته‌بندی می‌شوند که زیرمجموعه آن‌ها ۲۳ عامل قرار دارند. در این بین، ۵ عامل قوانین و مقررات، دیوان‌سالاری، اعتماد میان بازیگران، سطح مشارکت و دسترسی به اطلاعات به عنوان عوامل کلیدی شناسایی شدند. با توجه به وضعیت‌های مختلفی که برای این عوامل در نظرگرفته شد، برای کمینه‌کردن هزینه مبادله ساختار حکمروایی طرح تفصیلی سه سناریو با سازگاری بالا شناسایی شدند که یکی از آن‌ها در راستای تمرکززدایی و دو سناریوی دیگر به دنبال تمرکزگرایی در ساختار حکمروایی طرح تفصیلی است.
نتیجه‌گیری: مقایسه عوامل موثر بر هزینه مبادله‌ی حاصل از تحلیل مضمون با آنچه از مبانی نظری بدست آمده نشان می‌دهد گرچه در دسته‌بندی و بیان عوامل تفاوت‌هایی وجود دارد اما ماهیت عوامل یکسان است. عوامل کلیدی موثر بر هزینه مبادله که با نظر خبرگی از میان این عوامل انتخاب شدند، بیشتر معطوف به مراحل اجرا و نظارت بر اجرا و بازنگری طرح تفصیلی هستند. فرایند سناریونویسی برای ساختار حکمروایی طرح تفصیلی در راستای کاهش هزینه مبادله در این پژوهش، در قیاس با پژوهش‌های مشابه که صرفا به تحلیل هزینه مبادله پرداخته بودند، و انجام طراحی نهادی به شیوه‌ای نظام‌مند و قابل فهم، شکاف موجود دانش در این زمینه را تکمیل نمود. در هر سه سناریوی تولید‌شده، وضعیت یا حالات هر پنج توصیف‌گر یک سناریو، هم‌جهت یا هم‌راستا هستند به شکلی که برآیند آن‌ها یک سناریوی کاملا تمرکزگرا یا کاملا تمرکززدا را شکل می‌دهد. شرایط رخ‌داده بیانگر این است که حکمروایی کاربری زمین شهری با استفاده از الگوهایی میسر است که اجزاء آن با هم سازگار باشند و از یک منطق واحد تبعیت کنند. این الگوها یکی از دو حالت تمرکزگرا و تمرکززدا هستند که در دوران معاصر و شهرهای مختلف سابقه تاریخی دارد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Institutional Change in Governance Structure of Spatial Plans Highlighting Transaction Cost: Case study of Detailed Plan of Isfahan City

نویسندگان [English]

  • Ehsan Malekipour
  • MohammadHossein Sharifzadegan

Facuity of Architecture & Urban Planning, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran

چکیده [English]

Introduction: The transaction cost (TC) -rooted in institutional economics-related to the concept of efficiency. One of the tasks of planners is promoting the efficiency of planning process. Thus identification of effective factors of producing TC -including searching information, negotiation, creating and application of monitoring mechanisms- is important. Because through this, planners can rely on institutional design of governance structures to reduce TC. In this regard, from 1990 efforts has begun in urban planning in the word. Many key actors including citizens are engaged with detailed plans in Iran’s planning system. The aim of present article is reducing the transaction costs of Isfahan’s detailed plan for different actors through introducing the effective factors on creating TC in the plan, determining the key factors among them, and developing possible scenarios with high consistency for governance structure of the plan in order to pave the way for redesigning this process.
Material and methods: The research is a case study. Its data collection and data analysis methods are qualitative and quantitative, thus can be called a mixed method research. Effective factors on TC were determined through thematic analysis of interviews conducted with key actors of detailed plan by using Atlas ti. The questionnaire of cross impact matrix were filled by experts and their data was analysis using structural analysis and MicMac method in order to determine five key factors/descriptors among all. For each key factor, various variants considered. Based on the experts’ opinion about the impact of these variants on each other as the input of ScenarioWizard possible scenarios with high consistency were developed for governance structure of detailed plan.
Results and discussion: As preparing detailed plan encompasses both searching and information costs and also bargaining and decision costs to reach an acceptable agreement with other parties about land development rights, whole the costs of preparing a detailed plan are TC. The costs of monitoring the plan such as costs related to article 100 of municipality law, are also TC. Effecting factors in creating TC in the process of Isfahan detailed plan are categorized in three broad themes of institutional environment, quality of governance, and capital. These three categories include 23 effective factors among which 5 factors of rules and regulations, bureaucracy, trust between actors, level of participation and access to information are recognized as key factors/descriptors. Considering different variants devoted to these factors, three scenarios with high consistency were developed for governance structure of detailed plan. One of these scenario is toward less concentration and the others is seeking more concentration in planning system.
Conclusion: Comparing the effective factors of TC resulted from this research with that of theoretical background shows although there are differences in categorizing and naming the factors but their nature is the same. The key effective factors were identified through expert panel, among the total effective factors, are mostly related to implementation, monitoring and revision phases of detailed plan, in contrary to producing phase. Scenariowriting process for governance structure of detailed plan to reduce its TC in and conducting institutional design in a systematic and understandable way in this research, in compare with similar researches merely analyzing TC, fill the present gap in the body of knowledge. In three developed scenarios the variants of each five variables/descriptors are in one direction, forming a completely concentrated or deconcentrated scenario. Such a situation emphasizes this realty that the governance of urban land use is possible through patterns or systems formed of consistent elements and follows a unified logic. These patterns are either toward more concentration or deconcentration in planning system which has a historic background in present era in different cities.

کلیدواژه‌ها [English]

  • transaction costs
  • detailed plan of Isfahan
  • thematic analysis
  • governance structure
  • institutional design