نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران

2 گروه مرتع و آبخیزداری ، دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران

10.52547/envs.2023.1237

چکیده

سابقه و هدف: هر یک از شیوه‌های مختلف بهره‌برداری و مدیریتی در مراتع، آثار متفاوتی بر کارکرد اکوسیستم‌های مرتعی دارند. شیوه‌های نادرست و نامناسب بهره‌برداری از مراتع به ویژه در چند دهه اخیر موجب بروز لطمات شدیدی به عرصه‌های منابع طبیعی کشور شده است. در خصوص اثرات چرای دام بر رویشگاه‌های شنزار مناطق بیابانی، تحقیقات معدودی وجود دارد. هدف از تحقیق حاضر بررسی اثر شیوه های مختلف بهره برداری بر خصوصیات بوم‌شناختی شامل درصد پوشش گیاهی، تراکم گیاهی، غنا، تنوع، یکنواختی و غالبیت گونه‌ای، و تشابه گونه‌ای در مراتع مورد تحقیق است.
مواد و روش‌ها: این تحقیق در چهار مرتع حریم روستا، اسکان موقت عشایری، اسکان دائمی عشایری و قرق در شهرستان زیرکوه انجام شد. در هر مرتع، لیست گونه‌های گیاهی، تراکم و درصد پوشش گیاهی هر گونه به تفکیک تعیین شد. همچنین جهت تعیین وضعیت مرتع، از روش چهار فاکتوره تعدیل شده استفاده شد. علاوه بر شاخص‌های عددی، رتبه بندی تنوع گونه‌ای با استفاده از منحنی رتبه-تنوع رنی بررسی شد. به منظور بررسی تشابه گونه‌ای بین چهار مرتع مورد مطالعه از شاخص تشابه جاکارد استفاده شد و جهت نمایش بهتر تشابه گونه‌ای، از تحلیل خوشه‌ای سلسله مراتبی (فاصله اقلیدوسی و اتصال گروهی Ward) استفاده شد. در نهایت رابطه بین پوشش گیاهی و تعداد گونه با شاخص‌های تنوع زیستی توسط ضریب همبستگی پیرسون مورد آزمون قرار گرفت.
نتایج و بحث: براساس روش چهار فاکتوره، وضعیت مرتع دو مرتع حریم روستا و اسکان موقتی، متوسط و مرتع اسکان دائمی، فقیر و مرتع قرق، خوب ارزیابی شده است. نتایج تحلیل واریانس نشان داد که اثر شیوه‌های بهره‌برداری بر درصد پوشش گیاهی (در سطح 05/0) و تعداد گونه، غنای گونه‌ای کل و متوسط (در سطح 01/0) معنی‌دار شده است. مرتع قرق دارای بیشترین درصد پوشش و تراکم گیاهی (73/54 درصد و 80 پایه) و مرتع اسکان دائمی کمترین درصد پوشش و تراکم گیاهی (15 درصد و 5 پایه) را دارد. بیشترین غنای گونه‌ای متعلق به مرتع قرق است و بین سایر مراتع اختلافی وجود ندارد. مرتع اسکان موقت نسبت به سایر مراتع از بیشترین سهم گیاهان مرتعی و کمترین سهم گیاهان زیادشونده برخوردار است. بیشترین درصد گیاهان زیادشونده در مرتع اسکان دائمی مشاهده شد. از لحاظ تنوع گونه‌ای، مرتع قرق از بیشترین شاخص تنوع شانون-وینر (03/2) و شاخص تنوع سیمسپون (80/0) نسبت به سایر مراتع برخوردار است. نتایج ضرایب همبستگی پوشش گیاهی و تعداد گونه با شاخص‌های تنوع گونه‌ای در منطقه مورد مطالعه نشان می‌دهد که عموماً شاخص‌های تنوع با پوشش گیاهی و تعداد گونه همبستگی مثبت معنی‌دار و شاخص‌های یکنواختی و غالبیت گونه‌ای با پوشش گیاهی و تعداد گونه همبستگی منفی معنی‌داری دارند. نتایج شاخص تشابه جاکارد نشان می‌دهد که بیشترین میزان شباهت گونه‌ای بین دو مرتع حریم روستا و اسکان دائمی (62%) مشاهده می‌شود.
نتیجه‌گیری: نتایج نشان داد چرای مفرط پوشش گیاهی در اطراف آغل‌های محل اسکان عشایر به وضوح قابل مشاهده است و بر روی درصد پوشش گیاهان، حتی گیاهان سمی و زیادشونده نیز تاثیر گذاشته و تنوع گونه‌ای را کاهش داده است. همچنین استراحت مرتع در مرتع قرق و تاخیر در چرای دام در مرتع اسکان موقت به بهبود پوشش گیاهی و تنوع زیستی کمک نموده است. از لحاظ درصد پوشش گیاهی، تراکم و ترکیب گیاهی، مرتع اسکان موقت پس از مرتع قرق قرار دارد. بیشترین سهم گیاهان علوفه‌ای در ترکیب گیاهی مرتع اسکان موقت مشاهده شد. اگر این فرضیه را بپذیریم که قرق مرتع باعث توالی جوامع گیاهی به سمت مرحله کلیماکس می‌شود و در مدیریت مرتع همواره مرحله تحت کلیماکس بهتر از مرحله‌ کلیماکس است، در این صورت، اسکان موقت عشایر به لحاظ مدیریت دام و مرتع، سودمندتر از قرق مرتع خواهد بود.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Investigation of different methods of rangeland utilization on vegetation characteristics of arid rangelands (Case study: Zirkouh Rangelands, South Khorasan Province)

نویسندگان [English]

  • Moselm Rostampour 1
  • Mohammad Saghari 2

1 Department of Rangeland and Watershed Management , Faculty of Natural Resources and Environment, University of Birjand, Birjand, Iran

2 Department of Rangeland and Watershed Management , Faculty of Natural Resources and Environment, University of Birjand, Birjand, Iran

چکیده [English]

Introduction: Each of the different exploitation and management methods in rangelands has different effects on the rangeland ecosystems functions. Incorrect and inappropriate ways of rangelands using, especially in the last few decades, have caused severe damage to the natural resources. There are a few researches on the effects of grazing on sand habitats of desert areas. The aim of the current research is to investigate the effect of different methods of rangeland utilization on ecological characteristics, including the percentage of vegetation cover, plant density, species richness, diversity, evenness and dominance, and species similarity in the studied rangelands.
Materials and methods: This research was conducted in Outskirt, Seminomadic, Settled nomadic and Enclosure in Zirkouh, South Khorasan province. In each rangeland, the list of plant species, density and vegetation cover of each species was determined separately. Also, range condition was evaluated by modified four factors method. In addition to numerical indices, the ranking of species diversity was investigated using the Renyi diversity ordering curve. In order to check the species similarity between the four studied rangelands, Jaccard's similarity index was used, and hierarchical cluster analysis (Euclidean distance and Ward's method) was used to better display the species similarity. Finally, the relationship between vegetation cover and the number of species and biodiversity indices was tested by Pearson's correlation coefficient.
Results and discussion: Based on the modified four factors method, the condition of outskirt and seminomadic rangelands were moderate and settled nomadic rangeland was poor and enclosure rangeland, has been evaluated as good. The results of ANOVA showed that the effect of grazing methods on the vegetation cover (at the 0.05 level) and the total and average species richness (at the 0.01 level) were significant. Enclosure rangeland has the highest plant cover percentage and plant density (54.73% and 80, respectively) and the settled nomadic rangeland has the lowest plant cover percentage and plant density (15% and 5, respectively). The highest species richness belongs to enclosure rangeland and there is no difference between other rangelands. Compared to other rangelands, the seminomadic rangeland has the highest proportion of native plants and the lowest proportion of increaser plants in the plant composition of total richness. The highest proportion of increaser plants is observed in settled nomadic rangelands. In terms of species diversity, enclosure rangeland has the highest Shannon-Wiener diversity index (2.03) and Simpson diversity index (0.80) compared to other rangelands. The results of the correlation coefficients of vegetation cover and the number of species and species diversity indices showed that, in general, the diversity indices and vegetation cover and the number of species have a significant positive correlation, and the species evenness and dominance indices and vegetation cover and the number of species have a significant negative correlation. The results of the Jacquard similarity index show that the highest degree of species similarity is observed between the outskirt and the settled nomadic rangelands (62%).
Conclusion: The results showed that the overgrazing around the livestock pen in the settled nomadic rangeland is clearly visible and it has led to a significant decrease in vegetation cover, plant density and species diversity. Resting to rangelands (in the enclosure) and delay grazing (in seminomadic rangeland) can also enhance vegetation and biodiversity. In terms of the percentage of vegetation cover, density and plant composition, the seminomadic rangeland is located is next to the enclosure. The most proportion of forage species was observed in the plant composition of the seminomadic rangeland. If we accept the hypothesis that range enclosure causes the plant succession towards the climax stage and in range management, the sub-climax stage is always better than the climax stage, in this case, in terms of livestock and range management, the temporary settlement of nomads will be more beneficial than range enclosure.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Enclosure
  • Nomads settlement
  • Species richness
  • Vegetation