دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علوم محیطی 3115-7173 24 2 2026 06 22 Assessing Ecotourism-related Ecosystem Services Based on a Community-centered Approach (Case Study: Haft-Howz and Kuh-Park Recreation Areas in Mashhad city) ارزیابی خدمات اکوسیستمی مربوط به اکوتوریسم با رویکرد اجتماع- محور (مطالعه موردی: تفرجگاه‌های هفت‌حوض و کوه‌پارک در شهر مشهد) 107176 10.48308/envs.2025.235385.1392 FA همتا مجدی گروه محیط ‌زیست، دانشکده منابع طبیعی و محیط ‌زیست، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران 0009-0006-9776-3734 آزاده کریمی گروه محیط ‌زیست، دانشکده منابع طبیعی و محیط ‌زیست، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران 0000-0002-0892-6647 حسین اکبری گروه علوم اجتماعی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران 0000-0003-1045-6952 Journal Article 2024 04 30 <strong>Introduction: </strong>Nowadays, in line with urban and industrial civilization, human settlements are rapidly growing. As a result of urbanization, human relationships with nature have been weakened, which, in addition to loss of a wide range of benefits related to welfare and health, leads to the lack of benefits of humans from all kinds of ecosystem services. Recreation sites play a very important role in providing a wide range of ecosystem services, particularly ecotourism-related ecosystem services. The study examines the attitude of visitors towards ecotourism-related ecosystem services in two recreation sites of Kuh-Park and Haft-Howz. Identifying this information is necessary for the sustainability and development of urban and suburban green spaces. <strong> </strong><strong>Material and methods: </strong>The method of this research is quantitative and qualitative, the technique is a survey method, and the tool used is a researcher-made questionnaire. The population of the study was the visitors to two recreational sites, Kuh-Park and Haft-How. The statistics of the visitors of the two resorts on a weekly and hourly basis were obtained from the Parks and Green Space Organization of Mashhad Municipality, which was about 9400 in total. The sample size was calculated using Cochran's formula of 355 people. The analysis of the collected data was done in the SPSS software platform to investigate the attitude of the visitors towards ecotourism-related ecosystem services and also to test the hypotheses. Further, for a more detailed investigation, structural equation modeling was done to determine the contribution of each item in the construction of hidden variables in order to identify the most important variables. <strong>Results and discussion: </strong>According to the results,<strong> </strong>women and adults, in terms of age groups, generally had a more positive attitude towards ecotourism-related ecosystem services. Among the education levels, in all classes of ecosystem services, people who have a diploma or bachelor's degree had a more positive attitude towards ecotourism-related ecosystem services. Attitudes toward the natural class of ecotourism-related ecosystem services in Haft-Howz and the physical class of ecotourism-related ecosystem services in Kuh-Park were more positive. However, the attitude towards social class of ecotourism-related ecosystem services was not significantly different in the two recreational sites. The results of structural equation modeling showed that bird species diversity, biodiversity, and the variety of special and rare specie<em>s</em> contributed the most to the construction of the natural class of ecotourism-related ecosystem services, respectively. Also, the largest contribution to the construction of the physical class of ecotourism-related ecosystem services was related to the possibility of cycling, the possibility of skating, and the possibility of running, and in the social class, it was related to the possibility of communication with friends, the possibility of spending time with family, relieving stress and providing relaxation. In general, in the construction of ecotourism-related ecosystem services, the social class with the highest factor load was in the first place, followed by the natural class and the physical class, respectively. <strong>Conclusion: </strong>The two ‌recreational sites were used by a wide range of people with different characteristics, and generally, visitors in the two recreational sites had a positive attitude towards ecotourism-related ecosystem services. Most Visitors had motivations related to mental and physical health to visit recreational sites due to the problems of urbanization, including pollution and stress. This study can provide an important insight to policy-makers about the attitude of visitors and the general policy for managing these two areas. <strong>سابقه و هدف: </strong>امروزه در راستای تمدن شهری و صنعتی، بشریت به‌سرعت در حال شهرنشینی است. در نتیجه شهرنشینی رابطه انسان‌ها با طبیعت قطع شده است که علاوه بر از دست دادن طیف گسترده‌ای از مزایای مربوط به رفاه و سلامتی، عدم بهره‌مندی انسان‌ها از انواع خدمات اکوسیستمی را نیز به دنبال دارد. تفرجگاه‌ها نقش بسیار مهمی در ارائه تمامی خدمات اکوسیستمی به‌خصوص خدمات اکوسیستمی مربوط به اکوتوریسم از جمله طبیعی، فیزیکی و اجتماعی دارند. این مطالعه به نحوه نگرش بازدیدکنندگان نسبت به خدمات اکوسیستمی مربوط به اکوتوریسم در دو تفرجگاه کوه‌پارک و هفت‌حوض پرداخته است. شناسایی این اطلاعات در جهت پایداری و توسعه فضاهای سبز شهری و بین‌شهری، ضروری و باعث پیشرفت است. <strong>مواد و روش‌ها: </strong>روش این پژوهش توصیفی ـ همبستگی و علّی ـ رابطه‌ای و میدانی، روش جمع‌آوری داده‌ها پیمایشی و ابزار مورد استفاده پرسشنامه از نوع محقق‌ساخته‌ بود. جامعه آماری پژوهش را بازدیدکنندگان دو تفرجگاه کوه‌پارک و هفت‌حوض تشکیل داده اند. آمار بازدیدکنندگان از دو تفرجگاه به صورت هفتگی و ساعتی از سازمان پارک­ها و فضای سبز شهرداری مشهد اخذ شده است که درمجموع، حدود 9400 بود. حجم نمونه به کمک فرمول کوکران 355 نفر محاسبه شد. تحلیل اطلاعات جمع‌آوری شده در بستر نرم‌افزار SPSS جهت بررسی نحوه نگرش بازدیدکنندگان نسبت به خدمات اکوسیستمی مربوط به اکوتوریسم و همچنین آزمون فرضیات انجام شد. در ادامه، جهت بررسی دقیق‌تر، مدل‌سازی معادلات ساختاری برای تعیین سهم هر گویه در ساخت متغیرهای پنهان صورت گرفت تا مهم‌ترین متغیرها شناسایی شوند. <strong> </strong><strong>نتایج و بحث: </strong>مطابق با نتایج، از نظر جنسیت، زنان و از نظر رده‌های سنی، بزرگ‌سالان به‌طورکلی نسبت به خدمات اکوسیستمی مربوط به اکوتوریسم نگرش مثبت‌تری دارند. در بین سطوح تحصیلات نیز در تمامی دسته‌های خدمات اکوسیستمی، افرادی که دارای دیپلم و لیسانس هستند، نگرش مثبت‌تری نسبت به خدمات اکوسیستمی مربوط به اکوتوریسم دارند. نگرش افراد نسبت به خدمات اکوسیستمی مربوط به اکوتوریسم در دسته طبیعی در هفت‌حوض و خدمات اکوسیستمی مربوط به اکوتوریسم در دسته فیزیکی در کوه‌پارک مثبت‌تر بوده است، اما نگرش نسبت به خدمات اکوسیستمی مربوط به اکوتوریسم در دسته اجتماعی در دو تفرجگاه با یکدیگر تفاوت معناداری نداشت. نتایج مدل‌سازی معادلات ساختاری در این رابطه نشان داد که در ساخت شاخص خدمات اکوسیستمی مربوط به اکوتوریسم در دسته طبیعی، تنوع گونه‌ای پرنده، تنوع زیستی و تنوع گونه‌های خاص و نادر به ترتیب بیشترین سهم را داشتند. همچنین بیشترین سهم در ساخت شاخص خدمات اکوسیستمی مربوط به اکوتوریسم در دسته فیزیکی به ترتیب مربوط به امکان دوچرخه‌سواری، امکان اسکیت و امکان دویدن و در دسته اجتماعی مربوط به امکان ارتباط با دوستان، امکان وقت گذراندن با خانواده و تسکین استرس و فراهم آوری آرامش بود. به‌طورکلی نیز در ساخت شاخص خدمات اکوسیستمی مربوط به اکوتوریسم، دسته اجتماعی با بیشترین بار عاملی در رتبه اول و بعد از آن به ترتیب، دسته طبیعی و دسته فیزیکی در ساخت این شاخص سهیم بودند. <strong>نتیجه‌گیری: </strong>دو تفرجگاه هفت‌حوض و کوه‌پارک<strong> </strong>مورد استفاده طیف وسیعی از افراد با ویژگی‌های گوناگون قرار می‌گیرند و<strong> </strong>به‌طورکلی در این دو تفرجگاه، بازدیدکنندگان نگرش مثبتی نسبت به خدمات اکوسیستمی مربوط به اکوتوریسم دارند. بیشتر افراد بازدیدکننده به دلیل تحمل مشکلات شهرنشینی، اعم از آلودگی و استرس، انگیزه‌های مرتبط با سلامت روان و جسم از بازدید تفرجگاه‌ها دارند. این مطالعه می‌تواند بینش مهمی به سیاست‌گذاران در مورد نگرش بازدیدکنندگان بدهد و خط‌مشی کلی برای مدیریت این دو منطقه رانشان دهد.

دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علوم محیطی 3115-7173 24 2 2026 06 22 Impact of Quick Economic Activities on Migration in Severe Drought Conditions (Study Case: Sistan Region) تأثیر فعالیت‌های اقتصادی زودبازده بر مهاجرت در شرایط حاد خشک‌سالی (مورد مطالعه: منطقه سیستان) 107183 10.48308/envs.2026.240424.1517 FA محدثه میر گروه اقتصاد کشاورزی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه زابل، زابل، ایران علیرضا سرگزی گروه اقتصاد کشاورزی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه زابل، زابل، ایران 0000-0002-8346-9685 Journal Article 2025 06 15 <strong>Introduction:</strong> In many regions, including the Sistan region, the dominant occupation of local communities has been agriculture, animal husbandry, fishing, etc., but persistent droughts have led to a stagnation of economic activities.<br /><strong>Material and methods:</strong> Given that in the Sistan region, the failure to respect the water rights of the Hamun International Wetland and the intensification of drought have led to the stagnation of economic activities, local communities are forced to leave the region to support their families, so sustainable livelihoods in this region are essential. The purpose of this research is to investigate what factors lead to migration from the perspective of local communities? The research method is descriptive-inferential. For this purpose, a questionnaire of 250 people was used according to the perspective of local communities. Factors affecting the desire to migrate at four levels (diversity of economic activities, economic satisfaction, age of the head of household and education, drought situation, household income and number of family members) were examined to determine whether these factors are important in the desire to migrate. Multivariate regression was used to examine the importance of these factors on the desire to migrate of local communities. In order to determine what factors cause the migration of local communities, planners and officials can prioritize the most important factors affecting migration to develop quick-return economic activities in order to prevent migration, according to the perspective of local communities.<br /><strong>Results and discussion: </strong>In this study, the effect of economic activity diversity, economic satisfaction, age of household head, education, drought, household income, and number of household members on the migration tendency of local communities in Sistan was investigated from the perspective of local communities. The reliability of the questionnaires is more than 0.7 and the acceptability of the data was confirmed. Then, the significance of the variables of economic activity diversity, economic satisfaction, age of household head, education, drought, household income, and number of household members as independent variables on the migration tendency as dependent variable in regression modeling was examined. The results showed that all variables are significant, the significance of the F statistic was 122.92, which confirms the significance of the entire model. Also, the Durbin-Watson statistic showed the absence of autocorrelation in the model, the R2 value showed that 78 percent of the changes in migration tendency are explained by the independent variables. Examining the coefficients of the variables showed that increasing the diversity of economic activities, economic satisfaction, and household income leads to a decrease in migration, and in the current situation, the age of the household head, education, drought, and the number of household members lead to an increase in migration.<br /><strong>Conclusion:</strong> In this study, the reliability of the questionnaires used was confirmed with Cronbach''''s alpha, and the relationship between the independent variables (diversity of economic activities, economic satisfaction, age of the household head, education, drought status, household income, and number of family members) on the dependent variable (propensity to migrate) was examined in regression modeling. The results showed the significance of the model and the significance of the independent variables on the dependent variable. According to the results, with the development of economic activities, increasing income, which increases economic satisfaction, the tendency of local communities to migration decreases. However, if the situation remains the same, due to the decrease in household income and the increase in poverty and unemployment, household heads and educated youth will be forced to migrate for a living. Therefore, the attention and support of relevant managers and officials is necessary to develop quick-return economic activities to reduce migration in the Sistan region.<br /> <br /> <br /><em> </em> <strong>سابقه و هدف:</strong> یکی از مهم‌ترین عوامل پایداری هر منطقه‌­ای دارا بودن معیشت پایدار جوامع محلی است. در بسیاری از مناطق از جمله منطقه سیستان، شغل غالب جوامع محلی کشاورزی، دامداری، صیادی و... بوده است، اما خشک‌سالی‌های ایجادشده به رکود فعالیت ­های اقتصادی منجر شده است.<br /><strong>مواد و روش­ ها:</strong> با توجه به این که در منطقه سیستان، عدم رعایت حق‌آبه تالاب بین‌المللی هامون و تشدید خشک‌سالی به رکود فعالیت‌های اقتصادی منجر شده است، جوامع محلی برای تأمین معاش خانواده خود مجبور به ترک منطقه می‌شوند؛ بنابراین، توسعه معیشت پایدار در این منطقه الزامی می­ باشد. هدف از این تحقیق  بررسی تأثیر فعالیت­ های اقتصادی بر مهاجرت از دیدگاه جوامع محلی است. تحقیق از نوع کاربردی با روش توصیفی-استنباطی است؛ بدین منظور در ابتدا طبق دیدگاه جوامع محلی با استفاده از پرسشنا­مه از جامعه آماری ۲۵۰ نفری، عوامل مؤثر بر تمایل به مهاجرت (تنوع فعالیت­ های اقتصادی، رضایت اقتصادی، سن سرپرست خانوار، تحصیلات، وضعیت خشک‌سالی، درآمد خانوار و تعداد اعضای خانواده) بررسی گردید، سپس به منظور بررسی معنادار بودن این عوامل بر مهاجرت، از مدل‌سازی رگرسیون چندمتغیره استفاده شد تا مشخص گردد از دیدگاه جوامع محلی چه عواملی منجر به مهاجرت آنان می­ شود. بدین‌صورت برنامه­ ریزان و مسئولان می ­توانند طبق دیدگاه جوامع محلی، مهم‌ترین عوامل مؤثر بر مهاجرت را برای توسعه فعالیت­ های اقتصادی زودبازده به منظور جلوگیری از مهاجرت، در اولویت بررسی قرار دهند.<br /><strong>نتایج و بحث:</strong> در این تحقیق تأثیر شاخص ­های تنوع فعالیت ­های اقتصادی، رضایت اقتصادی، سن سرپرست خانوار، تحصیلات، خشک‌سالی، درآمد خانوار و تعداد اعضای خانواده بر تمایل به مهاجرت جوامع محلی سیستان از دیدگاه جوامع محلی بررسی شد. در ابتدا بررسی پایایی پرسشنامه­ ها انجام شد و با توجه به این که آلفای کرونباخ بیشتر از ۷/۰ می­باشد، قابل قبول بودن داده ­ها تأیید گردید. سپس معنادار بودن متغیرهای تنوع فعالیت ­های اقتصادی، رضایت اقتصادی، سن سرپرست خانوار، تحصیلات، خشک‌سالی، درآمد خانوار و تعداد اعضای خانواده به عنوان متغیرهای مستقل بر تمایل به مهاجرت به عنوان متغیر وابسته در مدل‌سازی رگرسیونی بررسی شد. نتایج نشان داد تمامی متغیرها معنادار هستند. معناداری آماره F به میزان ۹۲/۱۲۲ نیز معناداری کل مدل را تأیید کرد، همچنین، بررسی آماره دوربین واتسون (DW) نیز عدم وجود خودهمبستگی در مدل را نشان داد، میزان R² معادل ۷۸/۰ به دست آمد و نشان می­ دهد ۷۸ درصد از تغییرات تمایل به مهاجرت توسط متغیرهای مستقل مورداستفاده در تحقیق تبیین می­ گردد. بررسی ضرایب متغیرها نشان داد افزایش تنوع فعالیت ­های اقتصادی، رضایت اقتصادی و درآمد خانوار منجر به کاهش مهاجرت می­ شود و در شرایط فعلی، سن سرپرست خانوار، تحصیلات، خشک‌سالی و تعداد اعضای خانواده، منجر به افزایش مهاجرت می ­گردد.<br /><strong>نتیجه‌گیری:</strong> در این تحقیق در ابتدا پایایی پرسشنامه ­های استفاده‌شده با آلفای کرونباخ تأیید شد و ارزیابی رابطه میان متغیرهای مستقل (تنوع فعالیت­ های اقتصادی، رضایت اقتصادی، سن سرپرست خانوار، تحصیلات، وضعیت خشک‌سالی، درآمد خانوار و تعداد اعضای خانواده) بر متغیر وابسته (تمایل به مهاجرت) در مدل‌سازی رگرسیونی بررسی شد. نتایج، معنادار بودن مدل و معنادار بودن متغیرهای مستقل بر متغیر وابسته را نشان داد. نتایج نشان داد که با توسعه فعالیت­ های اقتصادی، افزایش درآمد خانوارها که خود منجر به افزایش رضایت اقتصادی می­ شود، تمایل به مهاجرت جوامع محلی کاهش می ­یابد، اما اگر شرایط به صورت کنونی باقی بماند، با توجه به کاهش سطح درآمد خانوارها و افزایش فقر و بیکاری، سرپرست خانوارها و جوانان تحصیل‌کرده به منظور تأمین معاش مجبور به مهاجرت هستند؛ بنابراین، لزوم توجه و حمایت مدیران و مسئولان مربوطه، به منظور توسعه فعالیت­ های اقتصادی زودبازده به منظور کاهش مهاجرت در منطقه سیستان ضروری می­ باشد.

دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علوم محیطی 3115-7173 24 2 2026 06 22 The Symbiosis of Arbuscular Mycorrhizal Fungi in Some Wild Poaceous Species in Golestan Province and the Morphological Identification of the Dominant Fungal Species همزیستی قارچ‌های میکوریز آربوسکولار برخی گندمیان وحشی استان گلستان و شناسایی ریخت‌شناختی گونه‌های چیره این قارچ‌ها 107190 10.48308/envs.2025.237367.1451 FA مرضیه یزدان پناه گروه گیاه‌پزشکی، دانشکده تولید گیاهی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان، ایران 0009-0002-3028-6049 سید اسماعیل رضوی گروه گیاه‌پزشکی، دانشکده تولید گیاهی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان، ایران 0009-0003-0647-264X ابراهیم صداقتی گروه گیاه‌پزشکی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه ولی‌عصر (عج) رفسنجان، رفسنجان، ایران 0000-0001-8665-1098 Journal Article 2024 10 28 <strong>Introduction:</strong> Wild species of the Poaceae family cover a significant portion of the rangelands in Golestan Province, Iran. Arbuscular mycorrhizal fungi (AMF) are one of the most beneficial soil microorganisms that form a mutualistic symbiotic relationship with the roots of most vascular plants. These fungi enhance water and nutrient uptake (particularly phosphorus) and increase host plant tolerance to various biotic (e.g., pathogens) and abiotic stresses (salinity, drought, heavy metal contamination and nutrient deficiencies), thereby providing considerable ecological and economic benefits. This study aimed to determine the spore population, mycorrhizal colonization percentage and identity of the dominant arbuscular mycorrhizal species associated with wild Poaceae in selected rangelands of Golestan Province.<br /><strong>Material and methods:</strong> The sampling was conducted at a depth of 5 to 30 cm from the rhizosphere of perennial rye-grass (<em>Lolium perenne</em> L.), blue barley (<em>Hordeum glaucum</em> S.), common wild oats (<em>Avena fatua</em> L.), Bermuda grass (<em>Cynodon dactylon</em> P.), poa or winter grass (<em>Poa annua</em> L.), lesser canary grass (<em>Phalaris minor</em> R.) and woolly brome (<em>Bromus tomentellus</em> B.) in the northern (April 2022) and southern (July 2022) rangelands of Golestan Province. Roots were stained using lactoglycerol blue solution and the mycorrhizal colonization percentage was assessed using 20 root segments per sample. Spores of arbuscular mycorrhizal fungi were extracted by wet sieving and sucrose centrifugation methods, and spores were counted per three grams of soil with three replicates. Dominant spore identification for each plant species was done based on morphological characteristics (shape, color, size, spore wall structure, hyphal attachment, etc.) using identification keys and reliable websites.<br /><strong>Results and discussion:</strong> The microscopic observations confirmed mycorrhizal symbiosis in all root samples. The percentage of mycorrhizal colonization varied between different plant species (17% to 95%) and the highest and lowest colonization percentages were observed in <em>A. fatua</em> (95.30%) and <em>P. annua</em> (17.25%), respectively. The average spore population (per three grams) of <em>Ph. minor</em>, <em>A. fatua</em>, <em>H. glaucum</em> (Agh Abad), <em>H. glaucum</em> (Chapar Quymeh), <em>C. dactylon</em>, <em>B. tomentellus</em>, <em>L. perenne</em> and <em>P. annua</em> were respectively estimated at 206.67, 374.33, 278, 256, 344, 242.67, 46.33, and 324.66. <em>A. fatua</em> and <em>L. perenne</em> exhibited the highest and lowest spore population, respectively. Statistical analysis revealed a positive correlation between the number of spores and the percentage of mycorrhizal colonization in all plants, except <em>P. annua</em>. Based on morphological criteria, <em>Funneliformis mosseae</em> was the dominant species of <em>C. dactylon</em>, <em>A. fatua</em> and <em>H. glaucum</em> (Chapar Quymeh), and <em>F. geosporus</em>, <em>Septoglomus constrictum</em>, <em>Claroideoglomus etunicatum</em>, <em>C. lamellosum</em> and <em>Scutellospora calospora</em> were identified as the dominant species in <em>H. glaucum</em> (Agh Abad), <em>Ph. minor</em>, <em>B. tomentellus</em>, <em>P. annua</em> and L. perenne, respectively. These identified arbuscular mycorrhizal fungi have been previously reported in various crops and regions across Iran.<br /><strong>Conclusion:</strong> These findings highlight the widespread and diverse symbiotic associations between arbuscular mycorrhizal fungi and wild Poaceae species in Golestan rangelands. Variation in colonization and spore population reflects the significant influence of ecological and edaphic factors on arbuscular mycorrhizal fungi community structure. The identification of native isolates of arbuscular mycorrhizal fungi provides a critical first step towards mass production and their future utilization in restoration programs, particularly in arid and semi-arid rangeland ecosystems. <strong>سابقه و هدف</strong><strong>:</strong> گیاهان وحشی تیره گندمیان (Poaceae)، بخشی درخور نگرش از مراتع استان گلستان را پوشش می‌دهند. قارچ‌های میکوریز آربوسکولار یکی از ارزنده‌ترین ریزجانداران خاکزی سودمند هستند که می ­توانند با ریشه بیشتر گیاهان آوندی همزیستی همیاری داشته ‌باشند. این گروه قارچی با بهسازی جذب آب و عناصر مغذی (به‌ویژه فسفر) و افزایش تاوستگی گیاه میزبان در برابر بسیاری از تنش‌های زیستی (مانند بیمارگرها) و غیرزیستی (شوری، خشکی، آلودگی فلزهای سنگین و کمبود و بیشبود عناصر غذایی)، اثرات زیست‌پیرامونی و اقتصادی فراوانی دارند. این پژوهش برای تعیین شمار هاگ­ ها، درصد تَروینِش (کلونیزاسیون) میکوریزی و شناسایی گونه‌های میکوریز آربوسکولار چیره در ریشه گندمیان وحشی برخی مراتع استان گلستان انجام شد.<br /><strong>مواد و روش‌ها:</strong> برای این کار، نمونه‌برداری از ژرفای پنج تا 30 سانتی‌متری بخش ریشه­سپهر گونه‌های گیاهی چچم (<em>Lolium</em> <em>perenne</em>)، جوموشی (<em>Hordeum</em> <em>glaucum</em>)، یولاف وحشی (<em>Avena</em> <em>fatua</em>)، پنجه مرغی (<em>Cynodon</em> <em>dactylon</em>)، چمن یک‌ساله (<em>Poa</em> <em>annua</em>)، خونی‌واش یا بذرک (<em>Phalaris</em> <em>minor</em>) و علف پشمکی (<em>Bromus</em> <em>tomentellus</em>) واقع در نوار شمالی (فروردین‌ماه 1401) و جنوبی (تیرماه 1401) استان گلستان صورت گرفت؛ سپس، رنگ‌آمیزی ریشه‌ها با بهره­ گیری از محلول لاکتوگلیسرول بلو انجام و به دنبال آن، درصد تَروینِش میکوریزی 20 قطعه ریشه، اندازه‌گیری شد. جداسازی هاگ­ های قارچ­ های میکوریز آربوسکولار با روش‌های سری الک خیس و سانتریفیوژ در محلول شکر و شمارش هاگ ­ها در سه گرم خاک با سه تکرار انجام شد. سرانجام، شناسایی هاگ چیره هر گونه گیاهی بر پایه ویژگی‌های ریخت‌شناختی مانند شکل، رنگ، اندازه، ساختار دیواره هاگ، ریسه پیوند و غیره و بر پایه کلیدهای شناسایی و تارنماهای ویزورد (معتبر) انجام گردید.<br /><strong>نتایج و بحث:</strong> بررسی‌های میکروسکوپی نشان داد همه نمونه‌های بررسی‌شده ریشه دارای پیوند همزیستی با قارچ‌های میکوریز آربوسکولار بودند. درصد تَروینِش میکوریزی میان گونه‌های گیاهی گوناگون، متغیر بوده (از 17 تا 95 درصد) و بیشترین و کمترین آن به ترتیب در گیاهان یولاف وحشی (30/95 درصد) و چمن یک‌ساله (25/17 درصد) مشاهده شدند. همچنین، میانگین شمار هاگ ­ها در سه گرم خاک ریشه­ سپهر گیاهان خونی‌واش، یولاف وحشی، جوموشی (آق‌آباد)، جوموشی (چپرقویمه)، پنجه‌مرغی، علف پشمکی، چچم و چمن یک‌ساله به ترتیب 67/206، 33/374، 278، 256، 344، 67/242، 33/46 و 66/324 برآورد گردید و یولاف وحشی و چچم به ترتیب بیشترین و کمترین شمار هاگ­ ها را داشتند. واکاوی آماری داده‌ها نشان داد که در بیشتر گیاهان، مگر چمن یک‌ساله، همبستگی مثبتی میان شمار هاگ­ ها و درصد تَروینِش میکوریزی بود. پس از بررسی‌ ویژگی‌های ریخت‌شناختی، <em>Funneliformis</em> <em>mosseae</em> گونه چیره مرغ، یولاف وحشی و جوموشی (چپرقویمه) و <em>F</em>. <em>Geosporus</em>، <em>Septoglomus</em> <em>constrictum</em>، <em>Claroideoglomus</em> <em>etunicatum</em>، <em>C</em>. <em>lamellosum</em> و <em>Scutellospora</em> <em>calospora</em> به ترتیب گونه چیره گیاهان جوموشی (آق‌آباد)، خونی‌واش، علف پشمکی، چمن یک‌ساله و چچم شناسایی شدند. یادآوری می­ شود که همه گونه‌های میکوریز آربوسکولار شناسایی‌شده پیش ‌از این از کشت­ ها و مناطق گوناگون ایران گزارش شده‌اند.<br /><strong>نتیجه‌گیری: </strong>نتایج این پژوهش نمایانگر همزیستی کُنش‌مند و گوناگون قارچ‌های میکوریز آربوسکولار با گندمیان وحشی در مراتع استان گلستان بود. تغییرپذیری در الگوهای همزیستی میان مناطق گوناگون بیانگر کاروَری مؤثر عوامل بوم‌شناختی و خاک‌شناختی در پیدایش این جوامع قارچی می‌باشد. با نگرش به ارزش قارچ‌های میکوریز آربوسکولار، شناسایی جدایه­ های بومی سرده‌ها و گونه‌های گوناگون این گروه قارچی، گام نخست در انبوه­ سازی و کاربرد این قارچ­ ها در برنامه­ های احیای مناطق گوناگون به‌ویژه مراتع مناطق خشک و نیمه‌خشک است.

دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علوم محیطی 3115-7173 24 2 2026 06 29 The Effects of Digital Banking and GDP on Carbon Emissions in Iranian Provinces تاثیر بانکداری دیجیتال و تولید ناخالص داخلی بر انتشار کربن در استان‌های ایران 107191 10.48308/envs.2025.238672.1488 FA هادی کشاورز گروه اقتصاد، دانشکده کسب‌ وکار و اقتصاد، دانشگاه خلیج فارس، بوشهر، ایران , 0000-0002-0267-1823 حسین رضایی حقیقی گروه اقتصاد، دانشکده کسب‌ وکار و اقتصاد، دانشگاه خلیج فارس، بوشهر، ایران , 0000-0002-0267-1823 محمد رضایی گروه اقتصاد، دانشکده کسب‌ وکار و اقتصاد، دانشگاه خلیج فارس، بوشهر، ایران , 0000-0002-0267-1823 Journal Article 2025 02 06 <strong>Introduction</strong>: Climate change and the environmental sustainability movement have forced many policy makers and businesses to reconsider their behavior. The financial and banking sector is no exception to this rule and is undergoing a transition towards digital transformation. Financial institutions worldwide are increasingly turning to digital banking services for their operations, which offer higher operational efficiency and lower but significant environmental impact. Iran is assessed as one of the most vulnerable countries to climate change, global warming, and environmental degradation. Therefore, understanding Iran’s sensitivity to climate change becomes more and more essential for policymakers who aim to find ways to mitigate climate change and promote environmental sustainability.<br /><strong>Material and methods</strong>: Data analysis is based on the panel data econometric model with the generalized least squares method. For this purpose, the digital banking variable has been used as independent variables along with GDP, urbanization rate, energy consumption, and industrialization. Data on the number of digital banking transactions based on the total transactions of five digital payment tools including: mobile banking, internet banking, ATMs, store card readers and branch terminals were extracted from the website of the Central Bank of the Islamic Republic of Iran for each province on an annual basis. Also, data on the per capita carbon dioxide emissions were obtained from the consumption of gasoline, kerosene, petroleum gas, furnace oil, natural gas and liquefied petroleum gas published in the energy products statistics of the National Iranian Petroleum Products Distribution Company, the country's energy balance and hydrocarbon balance and then converted into CO2 emissions in metric tons using the conversion factors used in the country's energy balance.<br /><strong>Results and discussion</strong>: The results show that the digital banking variable has a negative and significant effect on carbon emissions in the provinces of Iran. An increase in per capita digital banking transactions as well as per capita GDP and a decrease in urbanization rate; It can lead to a significant reduction in energy intensity and per capita carbon dioxide emissions. In addition, the effect of the GDP per capita variable on carbon emissions is positive (0.44) and its squared coefficient is negative (-0.13), which is consistent with the research principles. This conclusion indicates the confirmation of the Kuznets environmental hypothesis based on the inverted U-shaped relationship between economic growth and environmental degradation. According to the results obtained from the present study, the use of clean energies such as biogas energy, solar energy and wind energy is recommended. Also, policymaking in order to improve energy production and distribution technology in the country, realize energy prices, increase technical and environmental standards of industries, expand clean energies, internalize the social costs of carbon emissions and environmental degradation should provide conditions so that the increase in GDP is combined with the lowest environmental costs. Also, urbanization rates and energy consumption have a positive effect on carbon emissions, but the effect of industrialization on carbon emissions is positive but not significant.<br /><strong>Conclusion</strong>: In the coming years, it is expected that as the benefits of digital banking become more apparent, there will be more competition in the field of digitalization, and success or failure in this field can completely affect the future of a bank. On the other hand, considering the energy waste in the country and the issue of fuel consumption optimization, policymakers can take a step towards achieving this goal by supporting, encouraging, and encouraging digitalization. The research findings also show that energy intensity and carbon emissions will decrease in parallel with economic development and an increase in per capita income. <strong>سابقه و هدف:</strong> تغییرات اقلیمی و جنبش پایداری محیط زیست، بسیاری از سیاست‌گذاران، بنگاه‌ها را وادار به بازنگری در رفتار خود کرده است. بخش مالی و بانکی نیز از این قاعده مستثنا نیست و در حال گذار به سمت تحول دیجیتال است. مؤسسات مالی در سطح جهان به طور فزاینده‌ای برای فعالیت خود به خدمات بانکداری دیجیتال روی می‌آورند که بهره‌وری عملیاتی بالاتر و تأثیر زیست‌محیطی کمتر، اما قابل‌توجهی را ارائه می‌دهد. ایران به عنوان یکی از آسیب‌پذیرترین کشورها در برابر تغییرات آب‌وهوا، گرم شدن کره زمین و وخامت محیط زیست ارزیابی می‌شود؛ بنابراین، درک حساسیت ایران نسبت به تغییر اقلیم برای سیاست‌گذارانی که هدفشان یافتن راه‌هایی برای کاهش تغییرات آب‌وهوایی و ارتقای پایداری محیطی زیست است، بیش‌ازپیش ضروری‌ می‌شود.<br /><strong>مواد و روش‌ها:</strong> تجزیه‌وتحلیل داده‌ها مبتنی بر الگوی اقتصادسنجی داده‌های تابلویی با روش حداقل مربعات تعمیم یافته است؛ به این منظور، از متغیر بانکداری دیجیتال در کنار تولید ناخالص داخلی، نرخ شهرنشینی، مصرف انرژی و صنعتی شدن به عنوان متغیرهای مستقل استفاده شده‌ است. داده‌های مربوط به تعداد تراکنش‌های بانکی دیجیتال بر اساس مجموع تراکنش‌های پنج ابزار پرداخت دیجیتالی شامل: موبایل بانک، اینترنت بانک، خودپرداز‌ها، کارت‌خوان‌های فروشگاهی و پایانه‌های شعب از تارنمای بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران برای هر استان، به صورت سالانه استخراج گردیده است. همچنین، داده‌های مربوط به میزان انتشار سرانه گاز دی‌اکسید کربن از میزان مصرف بنزین، نفت سفید، نفت‌گاز، نفت‌کوره، گاز طبیعی و گاز مایع منتشرشده در آمارنامه فرآورده‌های انرژی‌زای شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی ایران، ترازنامه انرژی و ترازنامه هیدروکربنی کشور اخذ و سپس با استفاده از ضرایب تبدیل به‌کار رفته در ترازنامه انرژی کشور به میزان انتشار گاز CO₂ برحسب تن متریک تبدیل شده است.<br /><strong>نتایج و بحث:</strong> نتایج نشان می‌دهد که متغیر بانکداری دیجیتال دارای تأثیر منفی و معنی‌دار بر انتشار کربن در استان‌های ایران می‌باشند. افزایش در سرانه تراکنش‌های بانکداری دیجیتال همچنین تولید ناخالص داخلی سرانه و کاهش در نرخ شهرنشینی؛ می‌تواند منجر به کاهش قابل‌توجهی در شدت انرژی و سرانه انتشار دی‌اکسید کربن گردد. علاوه بر این اثر متغیر سرانه تولید ناخالص داخلی بر انتشار کربن، ضریب تولید مثبت (0.44) و ضریب مجذور آن منفی (0.13-) است که مطابق با مبانی پژوهش است. این نتیجه‌گیری حاکی از تأیید فرضیه زیست‌محیطی کوزنتس مبنی بر رابطه شکل U وارونه بین رشد اقتصادی و تخریب محیطی زیست می‌باشد. با توجه به نتایج به‌دست‌آمده از مطالعه حاضر، استفاده از انرژی‌های پاک از قبیل انرژی بیوگاز، انرژی خورشیدی و انرژی باد توصیه می‌گردد. همچنین، سیاست‌گذاری در راستای ارتقای فناوری تولید و توزیع انرژی در کشور، واقعی سازی بهای انرژی، افزایش استاندارد‌های فنی و محیط زیستی صنایع، گسترش انرژی‌های پاک، درونی‌سازی هزینه‌های اجتماعی انتشارکربن و تخریب محیط زیست شرایطی فراهم گردد تا افزایش تولید ناخالص داخلی با کمترین هزینه‌های محیط زیستی توأم گردد. همچنین، نرخ شهرنشینی و مصرف انرژی اثر مثبت بر انتشار کربن دارند، اما اثر صنعتی شدن بر انتشار کربن مثبت بوده اما معنادار نیست.<br /><strong>نتیجه‌گیری:</strong> با آشکار شدن بیشتر مزایای بانکداری دیجیتال، انتظار می‌رود که در سال‌های آتی رقابت بیشتری در زمینه دیجیتال‌سازی صورت گیرد و موفقیت یا شکست در این زمینه، می‌تواند آینده یک بانک را کاملاً متأثر نماید. از طرف دیگر، با توجه به هدررفت انرژی در کشور و مقوله بهینه‌سازی مصرف سوخت، سیاست‌گذاران می‌توانند با حمایت، تشویق و ترغیب دیجیتالی سازی، گامی در راه تحقق این هدف بردارند. یافته‌های تحقیق همچنین نشان می‌دهد که به موازات توسعه اقتصادی و افزایش درآمد سرانه از شدت انرژی و انتشار کربن کاسته خواهد شد.

دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علوم محیطی 3115-7173 24 2 2026 06 22 Production of Bio-Amendments Based on Nanobiochar and Investigation of Their Effect on Macronutrients and Soil Organic Carbon تولید بهسازهای زیستی بر پایه نانوبیوچار و بررسی تأثیر آن‌ها بر عناصر پرمصرف و کربن آلی خاک 107192 10.48308/envs.2025.239038.1496 FA زهرا عباس نسب گروه مهندسی منابع طبیعی، دانشکده کشاورزی منابع طبیعی، دانشگاه هرمزگان، بندرعباس، ایران نوازاله مرادی گروه مهندسی منابع طبیعی، دانشکده کشاورزی منابع طبیعی، دانشگاه هرمزگان، بندرعباس، ایران 0000-0002-6588-9440 یحیی اسماعیل‌پور گروه مهندسی منابع طبیعی، دانشکده کشاورزی منابع طبیعی، دانشگاه هرمزگان، بندرعباس، ایران 0000-0002-9816-899X حمید غلامی گروه مهندسی منابع طبیعی، دانشکده کشاورزی منابع طبیعی، دانشگاه هرمزگان، بندرعباس، ایران 0000-0002-7280-8880 مهدی بی نیاز گروه مهندسی منابع طبیعی، دانشکده کشاورزی منابع طبیعی، دانشگاه هرمزگان، بندرعباس، ایران Journal Article 2025 03 05 <strong>Introduction</strong>: Iran generates a considerable volume of biowaste daily, stemming from agricultural, industrial, and domestic activities. Improper disposal of these organic residues not only contributes to environmental degradation but also leads to the loss of valuable nutrient-rich materials that could otherwise be repurposed for soil enhancement. In response to growing concerns over soil fertility depletion and the environmental impact of chemical fertilizers, recent approaches in sustainable agriculture have emphasized the utilization of organic waste as bio-amendments. Macronutrients such as nitrogen (N), phosphorus (P), and potassium (K), along with organic carbon, are essential for maintaining soil health, improving crop productivity, and promoting long-term ecological balance.<br /><strong>Material and methods:</strong> This study was conducted to explore the potential of locally available biowaste in Minab County, Iran, specifically orchard and marine residues, for the development of innovative bio-amendments. Four types of soil conditioners were synthesized: two nanoscale biochar materials, nanobiochar derived from palm tree stems and nanobiochar from date pits, and two organic composite amendments formed by integrating chitosan with each nanobiochar type. The objective was to assess their effectiveness in enhancing soil macronutrient content and organic carbon levels under controlled greenhouse conditions. A factorial experiment was designed using a completely randomized layout, with three application rates (0%, 1%, and 2% by weight) and three replicates per treatment. The amendments were thoroughly mixed with soil and incubated in pots for a period of 90 days. Following the incubation, soil samples were collected and analyzed for NPK and organic carbon concentrations. Statistical analysis was performed using R software, and treatment comparisons were conducted using Tukey’s post hoc test to determine significant differences.<br /><strong>Results and discussion:</strong> The results revealed that all bio-amendments significantly improved soil nutrient status compared to the untreated control. Notably, the chitosan–nanobiochar composite derived from date pits exhibited the highest efficacy in enhancing nitrogen, phosphorus, and potassium levels. In contrast, amendments derived from palm stems—both the nanobiochar and its chitosan composite—were more effective in increasing soil organic carbon, likely due to their higher lignocellulosic content and greater carbon stability. An increase in application rate positively influenced soil nitrogen content across most treatments, particularly in palm stem nanobiochar, date pit nanobiochar, and the palm stem composite. However, phosphorus levels remained statistically unchanged with increasing amendment rates, suggesting limited mobility or bioavailability under the given conditions. Potassium levels showed a significant response only in the date pit composite treatment, indicating a synergistic effect between chitosan and the biochar matrix. Organic carbon content increased significantly in both composite treatments as the application rate rose from 1% to 2%, underscoring the role of chitosan in enhancing carbon retention and microbial activity. These findings demonstrate that the studied bio-amendments possess strong potential to serve as sustainable alternatives to conventional chemical fertilizers. Their ability to enrich soil with essential nutrients and organic matter makes them particularly valuable for restoring degraded soils, especially in arid and semi-arid regions. Furthermore, the use of such amendments contributes to reducing environmental pressure from biowaste accumulation, promoting circular resource use, and supporting long-term agricultural sustainability.<br /><strong>Conclusion:</strong> The integration of nanotechnology and biopolymer composites in soil amendment strategies offers a promising pathway toward eco-friendly and cost-effective solutions for soil fertility management. Future research should focus on field-scale validation, long-term soil health monitoring, and optimization of amendment formulations tailored to specific crop and soil types. <strong>سابقه و هدف:</strong> ایران روزانه حجم قابل‌توجهی از پسماندهای زیستی را از منابع کشاورزی، صنعتی و خانگی تولید می‌کند. دفع نامناسب این مواد آلی نه‌تنها موجب تخریب محیط‌زیست می‌شود، بلکه به اتلاف منابع غنی از عناصر غذایی منجر می‌گردد که می‌توانند در بهبود حاصلخیزی خاک مورد استفاده قرار گیرند. با توجه به نگرانی‌های فزاینده در خصوص کاهش باروری خاک و پیامدهای زیست‌محیطی کودهای شیمیایی، رویکردهای نوین در کشاورزی پایدار بر بهره‌برداری از پسماندهای آلی به‌عنوان اصلاح‌کننده‌های زیستی تأکید دارند. عناصر پرمصرف نظیر نیتروژن(N) ، فسفر (P) و پتاسیم (K) به همراه کربن آلی، نقش اساسی در حفظ سلامت خاک، افزایش عملکرد گیاه و پایداری بلندمدت اکوسیستم ایفا می‌کنند.<br /><strong>مواد و روش‌ها:</strong> این پژوهش با هدف بررسی قابلیت پسماندهای زیستی محلی شهرستان میناب، شامل بقایای باغی و دریایی، در تولید اصلاح‌کننده‌های نوین خاک انجام شد. چهار نوع اصلاح‌کننده خاک سنتز گردید: دو نوع نانوبیوچار حاصل از ساقه نخل و هسته خرما و دو کامپوزیت آلی حاصل از تلفیق کیتوزان با هر یک از نانوبیوچارها. به‌منظور بررسی اثر این بهسازها بر میزان عناصر پرمصرف NPK و کربن آلی خاک، آزمایشی به ‌صورت فاکتوریل در قالب طرح کاملاً تصادفی اجرا گردید. مواد اصلاحی در سه سطح (صفر، ۱ و ۲ درصد وزنی) و در سه تکرار به خاک افزوده، به ‌صورت یکنواخت مخلوط و در گلدان‌ها قرار داده شدند. نمونه‌ها به مدت ۹۰ روز در شرایط گلخانه‌ای نگهداری شدند. پس از دوره استراحت، از تیمارهای مورد مطالعه نمونه‌برداری صورت گرفت و عناصر هدف اندازه‌گیری شدند. داده‌های حاصل با استفاده از نرم‌افزار R مورد تجزیه‌وتحلیل آماری قرار گرفتند و برای مقایسه میانگین‌ها از آزمون توکی بهره گرفته شد.<br /><strong>نتایج و بحث:</strong> نتایج نشان داد که تمامی اصلاح‌کننده‌های زیستی به‌طور معناداری وضعیت عناصر غذایی خاک را نسبت به تیمار شاهد بهبود بخشیدند؛ به‌ویژه، کامپوزیت کیتوزان- نانوبیوچار حاصل از هسته خرما بیشترین اثربخشی را در افزایش غلظت نیتروژن، فسفر و پتاسیم داشت. در مقابل، اصلاح‌کننده‌های مشتق‌شده از ساقه نخل اعم از نانوبیوچار و کامپوریت کیتوزانی آن در افزایش کربن آلی خاک مؤثرتر بودند که احتمالاً ناشی از محتوای بالای لیگنوسلولزی و پایداری بیشتر کربن در آن‌هاست. افزایش سطح کاربرد موجب ارتقای غلظت نیتروژن در اغلب تیمارها، به‌ویژه در نانوبیوچار ساقه نخل، نانوبیوچار هسته خرما و کامپوزیت ساقه نخل شد؛ بااین‌حال، غلظت فسفر با افزایش سطح کاربرد تغییر معناداری نداشت که نشان‌دهنده تحرک محدود یا فراهمی زیستی پایین آن در شرایط آزمایش بود. در بررسی پتاسیم، تنها کامپوزیت کیتوزان– نانوبیوچار هسته خرما در سطوح بالاتر کاربرد، اثر معنی‌داری نشان داد که حاکی از اثر هم‌افزایی بین کیتوزان و ماتریس بیوچار است. از طرفی، میزان کربن آلی در هر دو تیمار کامپوزیتی با افزایش سطح کاربرد از ۱٪ به ۲٪ به‌طور معناداری افزایش یافت که نقش کیتوزان در حفظ کربن و تحریک فعالیت میکروبی را برجسته می‌سازد. این یافته‌ها نشان می‌دهند که اصلاح‌کننده‌های زیستی مورد مطالعه ظرفیت بالایی برای جایگزینی پایدار کودهای شیمیایی دارند. توانایی آن‌ها در غنی‌سازی خاک با مواد مغذی و آلی، آن‌ها را به گزینه‌ای ارزشمند برای احیای خاک‌های تخریب‌شده، به‌ویژه در مناطق خشک و نیمه‌خشک، تبدیل می‌کند. افزون بر این، استفاده از این مواد موجب کاهش فشار زیست‌محیطی ناشی از انباشت پسماندهای زیستی، ارتقاء بهره‌وری چرخه منابع و پشتیبانی از پایداری بلندمدت کشاورزی می‌شود.<br /><strong>نتیجه‌گیری:</strong> درمجموع، تلفیق فناوری نانو و ترکیبات زیست‌پلیمری در راهبردهای اصلاح خاک، مسیر نویدبخشی برای مدیریت حاصلخیزی خاک به‌صورت زیست‌سازگار و مقرون‌به‌صرفه فراهم می‌سازد. تحقیقات آینده باید بر اعتبارسنجی میدانی، پایش بلندمدت سلامت خاک و بهینه‌سازی فرمولاسیون اصلاح‌کننده‌ها متناسب با نوع خاک و گیاه تمرکز یابد.<br /> 

دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علوم محیطی 3115-7173 24 2 2026 06 22 Environmental Impacts of Urban Agriculture: A Case Study of Urban Farming in Mashhad Using Life Cycle Assessment (LCA) ارزیابی چرخه حیات (LCA) در کشاورزی شهری: مطالعه موردی بوستان برکت در شهر مشهد 107193 10.48308/envs.2025.239638.1503 FA امیررضا قربانیان گروه بیولوژی، دانشکده زیست‌شناسی سلولی و مولکولی، دانشگاه بن، بن، آلمان 0009-0008-1386-9684 مهدی خسروشیری گروه اگروتکنولوژی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران 0009-0003-7557-720X فرنوش فلاح‌پور گروه اگروتکنولوژی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران 0000-0003-1390-8942 مصطفی چشمی گروه اگروتکنولوژی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران Journal Article 2025 04 25 <strong>Introduction:<em> </em></strong>In recent decades, growth of urban population is resulted to numerous challenges in food security and environmental sustainability. Urban agriculture has emerged as one of the effective solutions for achieving sustainable food systems. Given the importance of environmental impacts in urban agriculture, it is essential to use precise scientific methods to assess the sustainability of these systems. This study is aimed to evaluate the environmental impacts of urban agriculture in Mashhad using the Life Cycle Assessment (LCA) method and to minimize the environmental impacts of these systems by optimizing the inputs level. <strong>Material and methods:</strong> This research was conducted at Barakat Park urban agriculture site, consisting of nine agricultural plots. Data related to the consumption of fertilizers, water, energy, and other agricultural inputs were collected through field observations. To assess the environmental impacts of these plots, the Life Cycle Assessment (LCA) methodology was employed. Key impact categories such as global warming, acidification, eutrophication, and toxicity potentials were calculated based on standard methods. The relationship between production inputs and the calculated impacts were analyzed with multivariate regression and the final model was used for optimization of inputs level to achieve the minimum environmental impacts. <strong>Results and discussion:</strong> The results demonstrated significant variability in environmental impacts across different plots. Plot 8 exhibited the highest environmental impact, mainly due to its small size and inefficient resource management, while Plot 1 had the lowest one, indicating better sustainability practices. Regression analysis revealed that plot size, water consumption, and crop yield were key factors influencing environmental impacts. Optimization results suggested that a plot size of approximately 170 m², with water consumption of 8,400 m³/ha and a yield of 18.3 t/ha, minimized all three major impact categories. Under these conditions, water productivity reached 2.2 kg/m³. Achieving this level of efficiency in urban agriculture, particularly in low-input systems, is feasible through optimized water management and sustainable agricultural practices. <strong>Conclusion:</strong> Urban agriculture, despite some environmental challenges, has significant potential for ensuring food security in urban areas. This study highlights the necessity of effective resource management and reducing environmental impacts in urban agriculture, particularly in Mashhad. The findings indicate that optimized resource management can substantially mitigate environmental impacts while enhancing agricultural productivity. In this study, the environmental effects were assessed throughout the agricultural production process. However, one of the key advantages of urban agriculture is its ability to reduce reliance on long food supply chains, which plays a crucial role in minimizing environmental pollution. Additionally, most environmental assessments often overlook the socio-economic benefits of urban agriculture, such as improved community engagement, and enhanced well-being. Considering these aspects in future research—alongside effective management strategies to mitigate negative impacts—can facilitate the sustainable expansion of urban agriculture, particularly in metropolitan areas. The insights from this study can assist policymakers and urban planners in developing strategies for sustainable urban agriculture, enhancing food security, and preserving natural resources. <strong>سابقه و هدف:</strong> در سال‌های اخیر، رشد جمعیت شهری چالش‌هایی در تأمین غذا و پایداری محیط‌زیست ایجاد کرده است. کشاورزی شهری به‌عنوان راهکاری مؤثر برای توسعه نظام‌های غذایی پایدار مطرح می‌شود. ارزیابی علمی اثرات زیست‌محیطی این نوع کشاورزی ضروری است تا نقاط ضعف و قوت آن مشخص شده و مدیریت منابع، کاهش مصرف انرژی و آلاینده‌ها بهبود یابد. همچنین با توجه به تنوع نظام‌های تولید، این تحلیل باید متناسب با شرایط محلی انجام شود تا سیاست‌گذاری‌های پایدار و مبتنی بر داده شکل گیرد. <strong>مواد و روش‌ها:</strong> در این مطالعه اثرات زیست‌محیطی کشاورزی شهری در بوستان برکت که یک مزرعه اجتماعی در شهر مشهد می‌باشد، با استفاده از ارزیابی چرخه‌ حیات مورد بررسی قرار گرفت. داده‌های مربوط به مصرف کود، آب، انرژی و سایر نهاده‌های کشاورزی از ابتدای کشت تا برداشت محصولات به‌صورت میدانی جمع‌آوری گردید. در این مطالعه، شاخص‌های کلیدی، مانند پتانسیل گرمایش جهانی‌ (GWP)، اسیدیفیکاسیون، پرغذایی و سمیت ارزیابی شدند و درنهایت، شاخص بوم‌شناختی محاسبه شد. به‌علاوه، با برازش مدل رگرسیون چند متغیره، اثر مقدار نهاده‌ها بر گروه‌های تأثیر بررسی و میزان نهاده‌ها برای حصول حداقل پیامدهای محیطی بهینه‌سازی شدند. <strong>نتایج و بحث: </strong>نتایج نشان داد که اثرات زیست‌محیطی در کشاورزی شهری بوستان برکت، با توجه به مدیریت کم نهاده آن و تمرکز بر استفاده از آفت‌کش‌های بیولوژیک و کودهای آلی، به‌مراتب کمتر از نظام‌های کشاورزی رایج بود. گرچه اثرات زیست‌محیطی محاسبه شده در قطعات مختلف آن تفاوت‌هایی نشان داد؛ به‌عنوان‌مثال، قطعه شماره هشت در مقایسه با سایر قطعات اثرات زیست‌محیطی بیشتری را در زمینه انتشار گازهای گلخانه‌ای و پدیده پرغذایی داشت. از جمله عوامل مؤثر بر این تفاوت می‌توان به مساحت کمتر قطعه، نوع محصولات کشت‌شده و مصرف بیشتر منابع اشاره کرد. همچنین شاخص‌هایی مانند اسیدیفیکاسیون، سمیت و پرغذایی بوم‌نظام‌های خشکی و آبی نیز در این قطعه بیشتر برآورد شد. تحلیل‌های رگرسیونی نشان داد که کاهش مصرف آب و افزایش عملکرد در قطعات کوچک می‌تواند نقش مؤثری در کاهش پتانسیل گرمایش جهانی و پرغذایی ایفا کند؛ بنابراین، بهینه‌سازی مصرف نهاده‌ها، انتخاب مناسب محصولات و افزایش بهره‌وری منابع به‌ویژه آب، از مهم‌ترین راهکارها برای کاهش اثرات زیست‌محیطی در کشاورزی شهری است. این یافته‌ها می‌توانند مبنای سیاست‌گذاری‌های محیط‌زیستی و توسعه پایدار در حوزه کشاورزی شهری قرار گیرند. <strong>نتیجه‌گیری:</strong> نتایج به‌طورکلی نشان می‌دهد که کشاورزی شهری کم نهاده می‌تواند به عنوان الگویی پایدار در جهت تأمین امنیت غذایی جمعیت شهری معرفی گردد و به منظور حداقل سازی اثرات زیست‌محیطی آن بهینه‌سازی اندازه قطعات، نظارت و مدیریت بر مصرف آب و افزایش بهره‌وری آن، همچنین بهینه‌سازی مصرف نهاده‌ها توصیه می‌گردد.  

دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علوم محیطی 3115-7173 24 2 2026 07 03 Evaluation of Tetracycline Degradation by Electro-Fenton Process with MIL-100(Fe) Catalyst and Persulfate: Role of Radicals and Performance of Scavengers بررسی تجزیه تتراسایکلین با استفاده از سیستم الکتروفنتون با کاتالیست MIL-100(Fe) و پرسولفات: نقش رادیکال‌ها و عملکرد رباینده ها 107194 10.48308/envs.2025.239781.1506 FA سوران عزتی گروه مهندسی محیط ‌زیست، دانشکده مهندسی عمران و محیط ‌زیست، دانشگاه تربیت مدرس. تهران، ایران حسین گنجی دوست گروه مهندسی محیط ‌زیست، دانشکده مهندسی عمران و محیط ‌زیست، دانشگاه تربیت مدرس. تهران، ایران 0000-0002-0539-9837 ّبیتا آیتی گروه مهندسی محیط ‌زیست، دانشکده مهندسی عمران و محیط ‌زیست، دانشگاه تربیت مدرس. تهران، ایران 0000-0001-7720-9863 Journal Article 2025 05 04 <strong>Introduction</strong>: Advanced oxidation processes (AOPs) have emerged as efficient strategies for eliminating persistent organic pollutants from wastewater due to their superior capability in degrading chemically persistent organic compounds. Tetracycline, owing to its high chemical and environmental stability, is recognized as one of the most challenging pharmaceutical contaminants in aquatic systems, with its presence contributing to the proliferation of antibiotic-resistant bacteria and posing substantial ecological risks. This study aimed to investigate the role of reactive species and the effect of various scavengers in the degradation of tetracycline, utilizing an Electro-Fenton system based on MIL-100(Fe) catalyst and persulfate as the oxidant. <strong>Material and methods:</strong> Experiments were performed in a 1-L cylindrical glass reactor equipped with four graphite electrodes spaced 5 cm apart. MIL-100(Fe) was synthesized and employed as a heterogeneous catalyst for persulfate activation. The effects of operational parameters, including tetracycline concentration, pH, catalyst dosage, persulfate concentration, and electric current, were evaluated using the one-factor-at-a-time (OFAT) method. The degradation performance was assessed through tetracycline removal, COD and TOC reduction, mineralization current efficiency (MCE), average oxidation state (AOS), and energy consumption (EC). Methanol, tert-butanol, and catalase were applied as scavengers to determine the contribution of sulfate radicals, hydroxyl radicals, and hydrogen peroxide, respectively. Kinetic analyses were conducted using pseudo-zero-order, pseudo-first-order, and pseudo-second-order models. <strong>Results and discussion:</strong> The optimum operating conditions were obtained at tetracycline concentration of 50 mg/L, pH 5, persulfate dosage of 200 mg/L, catalyst dosage of 400 mg/L, and current intensity of 400 mA. Under these conditions, tetracycline removal reached 83.8%, while COD and TOC removals were 46.57% and 38.26%, respectively. The MCE and AOS values were determined as 67% and 0.538, indicating effective mineralization and progressive oxidation of intermediates. Radical scavenging experiments revealed that sulfate radicals, hydroxyl radicals, and hydrogen peroxide contributed 36.80%, 20.47%, and 27.89% to tetracycline degradation, respectively, highlighting the dominant role of sulfate radicals generated through persulfate activation. Kinetic investigations demonstrated that the degradation process followed a pseudo-second-order model with a rate constant of 0.0010 L·mg⁻¹·min⁻¹. The presence of methanol, tert-butanol, and catalase significantly reduced the reaction rate constants to 0.00009, 0.00036, and 0.00028 L·mg⁻¹·min⁻¹, respectively. <strong>Conclusion:</strong> The Electro-Fenton/persulfate system employing MIL-100(Fe) exhibited high efficiency for tetracycline degradation through the synergistic generation of sulfate and hydroxyl radicals. Sulfate radicals were identified as the predominant reactive species, while hydroxyl radicals and hydrogen peroxide played complementary roles in the oxidation process. The results demonstrate that the MIL-100(Fe)-assisted Electro-Fenton process is a promising and sustainable approach for the treatment of antibiotic-contaminated wastewater and has considerable potential for future large-scale applications. <strong>سابقه و هدف:</strong> فرایندهای اکسیداسیون پیشرفته به ‌عنوان راهکاری کارآمد برای حذف آلاینده‌های آلی پایدار از فاضلاب شناخته شده‌اند و به دلیل توانایی بالای خود در تخریب ترکیبات مقاوم، جایگاه ویژه‌ای در فناوری‌های تصفیه پیدا کرده‌اند. تتراسایکلین به دلیل پایداری شیمیایی و زیست‌محیطی بالا، یکی از آلاینده‌های دارویی چالش‌برانگیز در منابع آبی محسوب می‌شود که حضور آن می‌تواند منجر به افزایش مقاومت باکتریایی و تهدیدات زیست‌محیطی شود. در این مطالعه باهدف بررسی نقش گونه‌های رادیکالی و عملکرد رباینده­‌ها در تجزیه آنتی‌بیوتیک تتراسایکلین، به ارزیابی قابلیت سیستم الکتروفنتون مبتنی بر کاتالیست MIL-100(Fe) و پرسولفات پرداخته شده است. <strong>مواد و روش‌ها:</strong> آزمایش‌ها در یک راکتور استوانه‌ای شیشه‌ای به حجم 1 لیتر، مجهز به چهار الکترود گرافیتی با فاصله 5 سانتی‌متر، انجام شد. کاتالیست MIL-100(Fe) سنتز و برای فعال‌سازی پرسولفات مورد استفاده قرار گرفت. تأثیر پارامترهای عملیاتی شامل غلظت اولیه تتراسایکلین، pH، غلظت کاتالیست، غلظت پرسولفات و شدت جریان الکتریکی با روش تک‌فاکتوریل ارزیابی شد. عملکرد فرایند بر اساس راندمان حذف تتراسایکلین، کاهش COD و TOC، راندمان جریان معدنی‌سازی (MCE)، میانگین حالت اکسیداسیون (AOS) و مصرف انرژی بررسی گردید. همچنین از متانول، ترت‌بوتانول و کاتالاز به‌عنوان رباینده برای تعیین سهم رادیکال‌های سولفات، هیدروکسیل و پراکسید هیدروژن استفاده شد. مدل‌های مختلف سینتیکی نیز برای توصیف رفتار فرایند مورد ارزیابی قرار گرفتند. <strong>نتایج و بحث:</strong> شرایط بهینه فرایند شامل غلظت تتراسایکلین 50 میلی‌گرم بر لیتر، pH  برابر 5، غلظت پرسولفات 200 میلی‌گرم بر لیتر، غلظت کاتالیست 400 میلی‌گرم بر لیتر و شدت جریان 400 میلی‌آمپر تعیین شد. در این شرایط، راندمان حذف تتراسایکلین به 83/8 درصد رسید. همچنین حذف COD و TOC به ترتیب 57/46 و 26/38 درصد به دست آمد. مقادیر MCE و AOS نیز به ترتیب برابر با 67 درصد و 538/0 محاسبه شد که بیانگر معدنی‌سازی مؤثر و پیشرفت واکنش‌های اکسیداسیونی است. نتایج آزمایش‌های رباینده نشان داد که رادیکال‌های سولفات، رادیکال‌های هیدروکسیل و پراکسید هیدروژن به ترتیب 80/36، 47/20 و 89/27 درصد در حذف تتراسایکلین سهم دارند و رادیکال‌های سولفات گونه غالب در فرایند اکسیداسیون محسوب می‌شوند. بررسی سینتیکی نیز نشان داد که تخریب تتراسایکلین از مدل شبه‌مرتبه دوم پیروی می‌کند و ثابت سرعت آن در شرایط بهینه برابر با 001/0 لیتر بر میلی‌گرم بر دقیقه است. حضور متانول، ترت‌بوتانول و کاتالاز باعث کاهش قابل‌توجه ثابت سرعت واکنش و تأیید نقش گونه‌های فعال اکسیدکننده در فرایند شد. <strong>نتیجه‌گیری:</strong> سیستم الکتروفنتون مبتنی بر MIL-100(Fe) و پرسولفات با بهره‌گیری از تولید هم‌زمان رادیکال‌های سولفات و هیدروکسیل، کارایی بالایی در حذف تتراسایکلین از محیط‌های آبی نشان داد. نتایج بیانگر نقش غالب رادیکال‌های سولفات در فرایند تخریب و نقش مکمل رادیکال‌های هیدروکسیل و پراکسید هیدروژن در افزایش راندمان اکسیداسیون است. این فرایند می‌تواند به عنوان یک فناوری مؤثر و پایدار برای تصفیه فاضلاب‌های حاوی آنتی‌بیوتیک‌ها و سایر آلاینده‌های مقاوم مورد استفاده قرار گیرد.

دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علوم محیطی 3115-7173 24 2 2026 07 03 Analyzing the Environmental Impacts of Petrochemical Industries Using a Life Cycle Assessment Approach (Case Study: Ammonia Unit of Khorasan Petrochemical Company) تحلیل پیامدهای محیط زیستی صنایع پتروشیمی با استفاده از رویکرد ارزیابی چرخه حیات (مطالعه موردی: واحد آمونیاک پتروشیمی خراسان) 107195 10.48308/envs.2026.240174.1514 FA علی جعفری گروه علوم و مهندسی محیط‌زیست، دانشکده شیلات و محیط‌زیست، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان، ایران سپیده سعیدی گروه علوم و مهندسی محیط‌زیست، دانشکده شیلات و محیط‌زیست، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان، ایران 0000-0002-3322-097X حسن رضایی گروه علوم و مهندسی محیط‌زیست، دانشکده شیلات و محیط‌زیست، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان، ایران Journal Article 2025 05 29 <strong>Introduction:</strong> Throughout the life of a product, all activities and processes are associated with resource consumption and the release of pollutants and materials into the natural environment and some environmental exchanges. In the meantime, petrochemical industries also usually have pollutants and wastes that are dangerous in terms of their nature and chemical composition and may cause environmental crises. To control all environmental effects of a product, its environmental effects must be considered throughout its life cycle. Life cycle assessment determines the transfer of environmental effects from one environment to another and from one stage of the life cycle to another. The purpose of this research is life cycle assessment and estimate the environmental indicators of the ammonia product of Khorasan Petrochemical Company. <strong>Material and methods</strong>: The life cycle assessment (LCA) of the ammonia unit at Khorasan Petrochemical Complex was conducted in four main stages: (1) Goal and scope definition, including determination of system boundaries and the functional unit; (2) Life Cycle Inventory Analysis, involving the collection of data on energy and raw material inputs to the system, transportation and distribution modes, and system outputs, including emissions to water, soil, air, and waste generation; (3) Life Cycle Impact Assessment using the ReCiPe 2016 Endpoint (I) method implemented in SimaPro software (v9.0.0.35); and (4) Interpretation of results, in which the inventory and impact assessment results were analyzed and compared in order to propose improvement strategies and to identify and evaluate the environmental impact categories experiencing the greatest damage, as well as the key contributing factors. <strong>Results and discussion:</strong> The results indicated that, at the endpoint level, the most significant adverse impacts of this unit are associated with human health, mainly due to the consumption of methane, steam, emissions from the ammonia unit, and natural gas. At the midpoint level, the highest negative impacts were related, respectively, to particulate matter formation, global warming (human health), acidification, and fossil resource scarcity. Methane showed the greatest contribution to particulate matter formation and global warming. Incomplete combustion of methane can generate particulate matter such as black carbon, as well as other pollutants including NOx and CO, which adversely affect particulate matter formation, global warming, and human health. In the fossil resource scarcity category, the main negative impact was attributed to the consumption of natural gas as feedstock, while in the acidification category, methane and steam were identified as the main contributing factors. <strong>Conclusion</strong>: Overall, the results demonstrate that the strong dependence of the ammonia production process on fossil fuels and feedstocks, together with emissions associated with methane and the production process, is the main cause of the environmental impacts observed at both midpoint and endpoint levels. Identifying these impacts and proposing targeted mitigation measures can significantly improve the environmental performance of the ammonia unit and reduce its negative consequences. Accordingly, the implementation of CO₂ capture and reduction technologies in the steam methane reforming unit, reduction of methane leakage through continuous monitoring, and establishment of an energy management system based on real-time monitoring of fuel and steam consumption are among the most important recommended measures. In addition, upgrading pollution control systems, optimizing catalyst performance to improve reaction efficiency, recovering heat from furnace and reformer exhaust gases, and optimizing combustion conditions are considered effective strategies. The use of low-NOx burners can further reduce NOx emissions and the associated impacts related to acidification and particulate matter formation. These measures are also applicable to other petrochemical units operating under similar conditions. <strong>سابقه و هدف:</strong> در طول عمر یک محصول همه فعالیت‌ها و فرآیندها با مصرف منابع و انتشار آلاینده­ها و مواد به محیط طبیعی و برخی تبادلات محیط‌زیستی همراه هستند. دراین‌بین، صنایع پتروشیمی نیز معمولاً دارای آلودگی­ها و زائداتی هستند که از لحاظ ماهیت و ترکیبات شیمیایی خطرناک هستند و ممکن است موجب بروز بحران‌های محیط‌زیستی گردند. برای کنترل تمام آثار محیط‍‌‌‌‌ زیستی یک محصول، باید اثرات محیط‌زیستی آن در طـول چرخه عمرش مدنظر قرار گیرد. ارزیابی چرخه حیات، انتقال اثرات محیط­زیستی را از یک محیط به محیط دیگر و از یک مرحله چرخه حیات به مرحله دیگر مشخص می‌کند. هدف از انجام این پژوهش، ارزیابی چرخه حیات محصول و برآورد شاخص‌های محیط زیستی واحد آمونیاک پتروشیمی خراسان است.  <strong>مواد و روش‌ها</strong>: ارزیابی چرخه حیات واحد آمونیاک پتروشیمی خراسان طی چهار مرحله انجام شد: 1- تعریف هدف و دامنه شامل تعیین مرزهای سیستم و واحد عملکردی، 2- فهرست‌نویسی چرخه حیات شامل جمع‌آوری فهرستی از انرژی و مواد خام ورودی به سیستم، نحوه حمل‌ونقل و توزیع، مواد خروجی از سیستم شامل انتشارات به آب، خاک، هوا و پسماند)، 3- ارزیابی اثرات چرخه حیات با استفاده از روش ReCiPe 2016 Endpoint (I) در نرم‌افزار SimaPro (v9.0.0.35)  و 4- تفسیر نتایج: تفسیر نتایج و مقایسه داده‎‌های مربوط به تحلیل فهرست‌نویسی و مرحله ارزیابی اثرات جهت ارائه راهکار، انتخاب یا پیشنهاد محصول، فرآیند یا فناوری برتر انجام می­شود و طبقه اثرات محیط‌زیستی که بیشترین صدمات به آن‌ها وارد شده است و عواملی که باعث این اثرات محیط‌زیستی شده‌اند، معرفی و تحلیل خواهند شد. <strong>نتایج و بحث: </strong>نتایج نشان داد که بیشترین اثرات سوء این واحد در طبقات اثر نهایی، متوجه اثر بر سلامت انسان به دلیل مصرف متان، بخارآب، انتشارات واحد آمونیاک و گاز طبیعی است. در طبقات اثر میانی بیشترین اثرات منفی به ترتیب مربوط به طبقه اثر تشکیل ذرات معلق، طبقه اثر گرمایش جهانی (اثر بر سلامت انسان)، اسیدی شدن و کمبود منابع فسیلی است. متان بیشترین اثرگذاری را در طبقه اثر تشکیل ذرات معلق و گرمایش جهانی دارد، احتراق ناقص متان ممکن است ذرات معلقی مانند کربن سیاه و دیگر آلاینده‌ها مانند NO_X و CO تولید کند، این ذرات می‌توانند بر طبقه اثر تشکیل ذرات معلق، گرمایش جهانی و همچنین سلامت انسان تأثیر منفی بگذارند. در طبقه اثر کمبود منابع فسیلی بیشترین اثر منفی مربوط به مصرف گاز طبیعی، به عنوان خوراک و عامل اثر در طبقه اسیدی شدن نیز مربوط به متان و بخار آب است. <strong>نتیجه‌گیری:</strong> به‌طورکلی، نتایج نشان می‌دهد که وابستگی بالای فرایند تولید آمونیاک به سوخت‌ها و خوراک‌های فسیلی و همچنین انتشارات مرتبط با متان و فرایند تولید، عامل اصلی بروز اثرات محیط‌زیستی این واحد در طبقات اثر میانی و نهایی است. شناسایی این اثرات و ارائه راهکارهای هدفمند می‌تواند نقش مؤثری در بهبود عملکرد محیط‌زیستی و کاهش پیامدهای منفی ایفا کند. در این راستا، به‌کارگیری فناوری‌های جذب و کاهش انتشار CO₂ در واحد ریفرمینگ بخار متان، کاهش نشت متان از طریق پایش مستمر و استقرار سیستم مدیریت انرژی مبتنی بر پایش لحظه‌ای مصرف سوخت و بخار از مهم‌ترین اقدامات پیشنهادی به شمار می‌رود. همچنین بهسازی سیستم‌های کنترل آلاینده‌ها، بهینه‌سازی عملکرد کاتالیست‌ها به‌منظور افزایش راندمان واکنش، بازیابی حرارت از گازهای خروجی کوره‌ها و ریفرمرها و بهینه‌سازی شرایط احتراق از دیگر راهکارهای مؤثر محسوب می‌شوند. استفاده از مشعل‌های کم‌آلاینده نیز می‌تواند انتشار NOx و اثرات مرتبط با اسیدی شدن و تشکیل ذرات معلق را کاهش دهد. قابلیت تعمیم و اجرا در سایر واحدهای پتروشیمی با شرایط عملیاتی مشابه را نیز دارا می‌باشند.

دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علوم محیطی 3115-7173 24 2 2026 07 03 Evaluating the Effects of Rangeland Restoration on Vegetation Cover Using Remote Sensing Indices (Case Study: Kiasar, Sari) ارزیابی تأثیر احیای مراتع بر پوشش گیاهی با استفاده از شاخص‌های سنجش‌ازدور (مطالعه موردی: کیاسر، ساری) 107196 10.48308/envs.2025.240398.1515 FA محمد قلی پور سلوشی گروه مرتع‌داری، دانشکده منابع طبیعی و علوم دریایی، دانشگاه تربیت مدرس، نور، ایران 0000-0003-1908-1202 قاسمعلی دیانتی تیلکی گروه مرتع‌داری، دانشکده منابع طبیعی و علوم دریایی، دانشگاه تربیت مدرس، نور، ایران 0000-0002-4428-0150 محمد طاوسی گروه آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی و علوم دریایی، دانشگاه تربیت مدرس، نور، ایران 0009-0000-7781-051X سارا خوشدل واجاری گروه مرتع‌داری، دانشکده منابع طبیعی و علوم دریایی، دانشگاه تربیت مدرس، نور، ایران 0009-0003-2529-9096 Journal Article 2025 06 12 <strong>Introduction:</strong> Proper rangeland management is crucial for maintaining the sustainability of rangeland ecosystems and preserving vegetation cover. Recently, climate change, overgrazing, and poor management practices have caused both quantitative and qualitative declines in vegetation across many of the country's rangelands. However, due to the vast size of these areas and the limited resources for field monitoring, remote sensing (RS) technology has become an attractive alternative as an accurate and cost-effective tool for tracking vegetation health and assessing treatment impacts. This study was conducted to evaluate how different rangeland management treatments influence vegetation indices through satellite imagery. <strong>Material and methods:</strong> This study involved three rangeland management treatments in Chahardangeh, Mazandaran Province: (1) exclusion with restoration, (2) exclusion without restoration, and (3) open grazing. Data were collected monthly from Sentinel-2 satellite imagery from 2019 to 2024. The assessed vegetation indices included <em>NDVI</em>, <em>GNDVI</em>, <em>SAVI</em>, <em>MSAVI</em>, <em>EVI</em>, <em>LAI</em>, and <em>ARVI</em>, all derived using Google Earth Engine. With three sites over six years (72 months), a total of 216 samples were gathered. One-way ANOVA was employed to analyze differences in vegetation indices across treatments. <strong>Results and discussion: </strong>The statistical analysis of vegetation indices revealed significant differences (p < 0.05) among various management treatments in most indices. The open grazing treatment showed the lowest vegetation index values compared to the other two treatments. Conversely, the exclusion combined with restoration measures resulted in the highest values across most indices. <em>SAVI</em>, specifically designed for assessing vegetation in arid and semi-arid regions, peaked at 0.19 in the exclusion with restoration treatment. Similarly, <em>NDVI</em> and <em>EVI</em> values were considerably higher in this treatment, indicating denser and healthier vegetation under improved management. Additionally, <em>LAI</em> values demonstrated greater leaf area in exclusion treatments compared to open grazing sites, reflecting the benefits of reduced grazing pressure and ecological restoration. Overall, these results underscore the positive impact of protective management and restoration on rangeland vegetation, highlighting their essential role in the recovery and rehabilitation of degraded ecosystems. <strong>Conclusion:</strong> In summary, combining exclusion with restoration practices significantly enhances vegetation indices more than simple exclusion or open grazing alone. This approach can be recommended as an effective management strategy for rehabilitating degraded rangelands. Using remote sensing tools enables ongoing, efficient, and cost-effective monitoring of vegetation changes over time. Furthermore, the study's results can assist natural resource managers in making informed decisions to maximize rangeland use and conservation efforts. Future research should focus on long-term monitoring by integrating field data with ecological modeling to improve the accuracy of tracking rangeland recovery processes. <strong>سابقه و هدف:</strong> مدیریت اصولی مراتع، یکی از عوامل کلیدی در پایداری اکوسیستم‌های مرتعی و حفظ پوشش گیاهی به شمار می‌آید. در سال‌های اخیر، تغییرات اقلیمی، بهره‌برداری بی‌رویه و مدیریت نادرست سبب کاهش کمّی و کیفی پوشش گیاهی در بسیاری از مراتع کشور شده است. از سوی دیگر، با توجه به وسعت زیاد مراتع و محدودیت‌های زمانی و مالی پایش میدانی، استفاده از فناوری سنجش‌ازدور (RS) به‌عنوان روشی مؤثر، دقیق و کم‌هزینه در پایش وضعیت پوشش گیاهی و ارزیابی اثرات تیمارهای مدیریتی مورد توجه قرار گرفته است. این پژوهش با هدف بررسی اثرات تیمارهای مدیریتی مختلف بر شاخص‌های پوشش گیاهی با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای انجام شده است. <strong>مواد و روش‌ها:</strong> برای انجام این مطالعه، سه تیمار مدیریتی شامل قرق همراه با عملیات اصلاحی، قرق بدون عملیات اصلاحی و چرای آزاد دام در مراتع منطقه چهاردانگه استان مازندران انتخاب شدند. داده‌های مورد نیاز از تصاویر ماهواره‌ای سنتینل-۲ طی سال‌های ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۴ و به‌صورت ماهانه استخراج شد. شاخص‌های مورد بررسی شامل <em>NDVI</em>، <em>GNDVI</em>، <em>SAVI</em>، <em>MSAVI</em>، <em>EVI</em>، <em>LAI</em> و <em>ARVI</em> بودند که از طریق بستر سامانه  Google Earth Engine استخراج گردید. با توجه به سه سایت و دوره زمانی شش‌ساله (۷۲ ماه)، درمجموع ۲۱۶ نمونه داده تهیه شد. جهت تحلیل و مقایسه شاخص‌های پوشش گیاهی در تیمارهای مختلف، از آزمون آماری تجزیه واریانس یک‌طرفه (One-way ANOVA)  استفاده گردید. <strong>نتایج و بحث:</strong> نتایج حاصل از تحلیل آماری شاخص‌های پوشش گیاهی نشان داد که بین تیمارهای مدیریتی مختلف، اختلاف معنی‌داری در اغلب شاخص‌ها وجود دارد (p<0.05). تیمار چرای آزاد دام، به‌طور مشخص، کمترین مقادیر شاخص‌های پوشش گیاهی را در مقایسه با دو تیمار دیگر نشان داد. در مقابل، تیمار قرق همراه با عملیات اصلاحی، بیشترین مقادیر شاخص‌ها را به خود اختصاص داد. شاخص <em>SAVI</em>  که برای ارزیابی پوشش گیاهی در مناطق خشک و نیمه‌خشک طراحی شده است، در این تیمار به بیشترین مقدار خود یعنی ۱۹/۰ رسید. شاخص‌های <em>NDVI</em>  و <em>EVI</em> نیز در تیمار قرق با عملیات اصلاحی نسبت به تیمارهای دیگر مقادیر بالاتری را نشان دادند که بیانگر تراکم و سلامت بیشتر پوشش گیاهی در این شرایط است. نتایج شاخص <em>LAI</em> نیز از افزایش سطح برگ‌ها در تیمارهای قرق نسبت به تیمار چرای آزاد حکایت داشت. این نتایج نشان‌دهنده تأثیر مثبت و معنادار مدیریت حفاظتی و اقدامات اصلاحی بر بهبود پوشش گیاهی مراتع بوده و نقش کلیدی اعمال این تیمارها را در فرآیند احیا و بازسازی اکوسیستم‌های مرتعی تأیید می‌کند. <strong>نتیجه‌گیری:</strong> در جمع‌بندی، می‌توان نتیجه گرفت که استفاده از تیمار قرق به همراه عملیات اصلاحی، در مقایسه با قرق صرف یا چرای آزاد، تأثیر قابل توجهی در بهبود شاخص‌های پوشش گیاهی دارد و می‌تواند به‌ عنوان یک راهکار مدیریتی مؤثر جهت احیای مراتع تخریب‌شده توصیه شود. بهره‌گیری از ابزارهای سنجش‌ازدور نیز، امکان پایش مستمر و کم‌هزینه این تغییرات را فراهم می‌سازد. افزون بر این، نتایج این پژوهش می‌تواند به مدیران منابع طبیعی در اتخاذ تصمیمات مبتنی بر داده برای بهبود بهره‌برداری و حفاظت از مراتع کمک کند. پیشنهاد می‌شود در پژوهش‌های آینده، ارزیابی‌های بلندمدت‌تری با ترکیب داده‌های میدانی و مدل‌سازی اکولوژیکی صورت گیرد تا روند احیا با دقت بیشتری پایش و تحلیل شود.<strong> </strong>

دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علوم محیطی 3115-7173 24 2 2026 07 03 Designing and Compiling the Development Model of Iran's Environmental Security with an Emphasis on Improving Food Security Based on Comparative Analysis with Selected Countries طراحی تدوین الگوی توسعه امنیت زیست‏محیطی ایران با تأکید بر ارتقای امنیت غذایی مبتنی بر تحلیل تطبیقی با کشورهای منتخب 107197 10.48308/envs.2025.236511.1426 FA زینب افضلی گروه اقتصاد کشاورزی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران 0009-0008-6946-7465 محمد رضا زارع مهرجردی گروه اقتصاد کشاورزی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران 0000-0003-4292-9988 سمیه امیرتیموری گروه اقتصاد کشاورزی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران 0000-0003-3534-1203 Journal Article 2024 08 05 <strong>Introduction:</strong> Food security is recognized as one of the foremost challenges of the 21st century. Today, the sustainable production and supply of food constitute a key policy priority for all nations, relying on the optimal utilization of resources while considering environmental constraints. This has led to the global emphasis on developing environmental security as a prerequisite for preserving and enhancing food security. Accordingly, this study aims to design and formulate a model for the development of environmental security in Iran, with a particular focus on strengthening food security, through a comparative analysis with selected countries. <strong>Material and methods:</strong> This research is qualitative in nature, methodologically classified as comparative–exploratory, and purposefully applied. Based on a systematic review of the literature and an examination of relevant studies published between 2008 and 2023, the study employs George Brady’s method—consisting of description, interpretation, juxtaposition, and comparison—to identify the critical dimensions and components influencing the development of environmental security with an emphasis on food security. The research population comprised documents and evidence related to the subject in five selected countries (Sweden, Finland, Canada, Japan, and China). The sampling approach was purposive and non-probabilistic, with the sample size determined by the availability of relevant documents. <strong>Results and discussion:</strong> Findings reveal that the proposed model of environmental security development in Iran encompasses five dimensions: collective participatory engagement (4 components), monitoring and evaluation (3 components), advocacy and support (4 components), intersectoral coordination (2 components), and environmental technologies (3 components). Ensuring broad-based public participation is essential, as the absence of such engagement may exacerbate environmental degradation threats, thereby jeopardizing food security. To foster collective participation, national policymakers must strengthen civil institutions and encourage greater private-sector involvement in environmental affairs. Their active role is crucial in enhancing environmental education and awareness, particularly among farmers and stakeholders across the food production and distribution chain. Environmental security will not be achieved without government involvement and the provision of supportive measures for environmental actors, food producers, and farmers. Optimal utilization of environmental technologies, adoption of eco-friendly agricultural practices, and promotion of sustainable resource consumption patterns can significantly enhance food production and distribution while meeting environmental requirements. Moreover, reinforcing governmental environmental monitoring, leveraging the expertise of academic and professional elites, and promoting stronger coordination between public and private sectors are imperative to advancing this agenda. <strong>Conclusion:</strong> The proposed model offers a practical framework for policymakers and serves as a valuable reference for scientific and applied research on the development of environmental security with a particular emphasis on strengthening national food security. <strong>سابقه و هدف:</strong> امنیت غذایی به‏ عنوان یکی از اصلی‌ترین چالش‌های قرن بیست‌ویکم مطرح است. امروزه، تولید و تأمین پایدار مواد غذایی یکی از سیاست‏ های مهم هر کشوری است که متکی بر به‏ کارگیری و استفاده بهینه از منابع همراه با در نظر گرفتن ملاحظات زیست‌محیطی است که سبب شده توسعه امنیت زیست‌محیطی به‏منظور حفظ و ارتقای امنیت غذایی در سطح جهانی مورد توجه قرار گیرد. لذا، در این تحقیق به طراحی و تدوین الگوی توسعه امنیت زیست‌محیطی ایران با تأکید بر ارتقای امنیت غذایی مبتنی بر تحلیل تطبیقی با کشورهای منتخب پرداخته شده است. <strong>مواد و روش ‏ها:</strong> این پژوهش، کیفی و از نظر روش‌شناسی از نوع تطبیقی-اکتشافی و از حیث هدف، کاربردی می ‏باشد. در این پژوهش مبتنی بر بازنگری سیستماتیک ادبیات تحقیق و بررسی مقالات مرتبط در بازه زمانی 2023-2008 و با استفاده از روش جرج بردی (مشتمل بر چهار مرحله توصیف، تفسیر، هم‌جواری و مقایسه)، ابعاد و مؤلفه ‏های کلیدی مؤثر بر توسعه امنیت زیست‌محیطی با تأکید بر ارتقای امنیت غذایی، شناسایی و مبتنی بر آن‏ ها، الگوی مفهومی پژوهش ارائه شده است. جامعه آماری این پژوهش، اسناد و مدارک مرتبط با موضوع تحقیق در کشورهای منتخب (5 کشور سوئد، فنلاند، کانادا، ژاپن و چین) بوده که نمونه‏ گیری از این جامعه، غیر احتمالی هدفمند و حجم نمونه مبتنی بر تعداد اسناد در دسترس بوده است. <strong>نتایج و بحث:</strong> یافته ‏ها نشان داد که الگوی توسعه امنیت زیست‌محیطی ایران شامل 5 بعد تأکید بر نقش مشارکت آفرینی جمعی (4 مؤلفه)، تأکید بر نقش نظارت و ارزیابی (3 مؤلفه)، تأکید بر نقش حمایت‏گری (4 مؤلفه)، تأکید بر نقش هماهنگی بین بخشی (2 مؤلفه) و تأکید بر نقش فن‏آوری زیست‌محیطی<strong> </strong>(3 مؤلفه) است؛ بنابراین، نیاز است مشارکت همگانی برای حضور فعال جامعه جلب شود، چرا که بدون جلب چنین مشارکتی، تهدیدات مرتبط با تخریب محیط‏زیست می ‏تواند امنیت غذایی جامعه را به خطر بیندازد. برای ایجاد چنین مشارکت آفرینی جمعی، نیاز است که متولیان کشور بر گسترش نهادهای مدنی و فعالیت بیشتر بخش خصوصی در حوزه زیست‌محیطی همت بگمارند تا به‏ واسطه حضور پررنگ و نقش مثبت آن‏ ها بتوان در امر آموزش و آگاهی بخشی عمومی محیط زیستی با تأکید بر حوزه امنیت غذایی، علی‏ الخصوص کشاورزان و فعالان حوزه تولید و توزیع مواد غذایی کشور، پویاتر از قبل عمل نمود. امنیت زیست‌محیطی محقق نخواهد شد مگر با همراهی دولت و حمایت‏گری بخش ‏های ذیل آن از فعالان حوزه محیط زیست، تولیدکنندگان مواد غذایی، کشاورزان و غیره. بهره‌برداری بهینه از فن‌آوری‏ های مرتبط با حوزه محیط زیست، تأکید بر روش ‏های نوین کشاورزی دوستدار محیط زیست و توسعه الگوی مصرف بهینه منابع می‏ تواند تأثیرات مهمی در چرخه تولید و توزیع مواد غذایی در راستای ارتقای آن با عنایت به رعایت الزامات محیط زیستی به همراه داشته باشد. همچنین بایستی توسعه نظارت‏ های زیست‌محیطی دولت، استفاده از ظرفیت تحقیقاتی و نظارتی بدنه نخبگانی جامعه و هماهنگی و همکاری بین بخش‏ های دولتی و خصوصی، جدی تر از رویه‏ های فعلی مدنظر قرار گیرد. <strong>نتیجه‏ گیری:</strong> الگوی ارائه شده می ‏تواند راهگشای سیاست‏ گذاران و تحقیقات علمی و کاربردی در حوزه توسعه امنیت زیست‌محیطی با تأکید بر حوزه امنیت غذایی کشور باشد.  

دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علوم محیطی 3115-7173 24 2 2026 07 03 An Institutional-Sociological Reinterpretation of Hardin's Tragedy of the Commons Theory in Water and Environmental Governance: A Case Study of Iran's Seventh Development Plan بازخوانی نهادی -جامعه‌شناختی نظریه تراژدی منابع مشترک هاردین در حکمرانی آب و محیط زیست (مورد مطالعه: برنامه هفتم پیشرفت) 107199 10.48308/envs.2026.243490.1571 FA لیلا بنیاد گروه مطالعات خانواده و روانشناسی، دانشکده حضرت نرجس (س)، دانشگاه ولی‌عصر (عج) رفسنجان، رفسنجان، ایران 0000-0001-6895-4247 هومان لیاقتی گروه آموزش، اقتصاد منابع طبیعی و محیط زیست، پژوهشکده علوم محیطی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران. 0000-0003-0604-6328 سید محمد مجابی معاونت سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های کشور، تهران، ایران Journal Article 2026 02 14 <strong>Introduction</strong>: Water resources in Iran have become one of the most central issues of sustainable development and environmental governance in recent decades. The intensification of water scarcity, inter-sectoral conflicts, the degradation of ecological capital, and the emergence of social conflicts over water allocation and use indicate that analyzing this issue solely through technical and engineering approaches is insufficient and requires attention to the institutional, social, and discursive dimensions of public policy-making. In this context, Garrett Hardin's theory of the "Tragedy of the Commons" remains one of the most frequently cited theoretical frameworks for explaining the exploitation of common-pool resources. However, its critical and institutional-sociological reinterpretation has received less attention. This study aims to provide an institutional reinterpretation of this theory and seeks to answer the following question: which of Hardin's theoretical propositions (state-centrism, pessimism toward collective action, the necessity of external control) are reproduced in Iran's Seventh Development Plan, and what are the implications of this reproduction for inequality in access to water resources? Hardin, emphasizing the conflict between individual rationality and collective interests, argues that commonly owned resources, in the absence of external control, are prone to overexploitation and degradation. He therefore proposes state intervention, strict regulation, or privatization of resources as solutions. However, critical and institutional reinterpretations of this theory have demonstrated that the way it is interpreted and operationalized in policy-making plays a decisive role in shaping resource governance patterns. <strong>Material and methods</strong>: The research method is qualitative and based on directed thematic analysis. In this approach, although the coding process is conducted in an open and inductive manner, the categorization of themes is guided by the theoretical framework of the study (the main propositions of Hardin's theory). This method is more appropriate than pure inductive thematic analysis for analyzing legal documents, which have a prescriptive and non-discursive genre, because it allows for assessing the "reproduction or non-reproduction" of theoretical concepts in the legal text. The research population includes Articles 37 to 41 of the water sector of the Seventh Development Plan, and the data were extracted through open coding and systematic organization of themes. <strong>Results and discussion</strong>: The descriptive findings indicated that the text of the program emphasizes four mechanisms: the dominance of state-centric logic, the commodification of water, securitized-political governance, and the institutionalization of control and criminalization. In interpreting these findings from the perspective of an institutional re-reading of Hardin's theory, it should be argued that the first mechanism (state-centrism) is a direct reproduction of Hardin's proposition regarding the "necessity of external control." The second mechanism (commodification) aligns with Hardin's assumption about the "individualistic rationality of users." The third and fourth mechanisms (control, surveillance, and criminalization) reflect Hardin's pessimism toward the capacity of local collective action. In contrast, none of these mechanisms rely on local institutions or monitored oversight by users themselves (as Ostromian alternatives). From this perspective, the Seventh Development Plan has not led to an escape from the "tragedy," but rather to the institutionalization of a securitized version of it. <strong>Conclusion</strong>: The present study showed that the Seventh Development Plan reproduces four of the five propositions of Hardin's theory: (1) pessimism toward local collective action (absence of reference to local institutions), (2) the necessity of centralized state control, (3) state-centrism as the main solution, and (4) behavioral regulation through economic and punitive instruments. Only the proposition of "privatization" appears to a limited extent. The institutional structure of the plan strengthens the interests of powerful state groups and marginalizes small-scale farmers and local communities. This unbalanced representation, through the centralization of decision-making and the elimination of participatory mechanisms, reproduces inequality in access to water. Based on a critical re-reading of Hardin, three proposals are offered: (a) delegation of water allocation to basin councils, (b) design of participatory monitoring systems (the principle of "monitored oversight" by Ostrom), and (c) provision of conflict resolution mechanisms for equal access by disadvantaged groups. The limitation of the study is its exclusive focus on Articles 37-41 of the plan and the absence of analysis of hidden layers (e.g., meeting minutes, expert reports). Future research could open new horizons for institutional rethinking in Iran through critical discourse analysis or comparative studies with water-scarce countries. <strong>سابقه و هدف:</strong> منابع آب در ایران در دهه‌های اخیر به یکی از محوری‌ترین مسائل توسعه پایدار و حکمرانی محیط‌زیست تبدیل شده‌اند. تشدید بحران کم‌آبی، تعارضات میان‌بخشی، افت سرمایه‌های اکولوژیک و بروز منازعات اجتماعی پیرامون تخصیص و بهره‌برداری از آب، نشان می‌دهد که تحلیل این مسئله صرفاً از خلال رویکردهای فنی و مهندسی ناکافی است و نیازمند توجه به ابعاد نهادی، اجتماعی و گفتمانی سیاست‌گذاری عمومی است. در این میان، نظریه «تراژدی منابع مشترک» گرت هاردین یکی از پر ارجاع‌ترین چارچوب‌های نظری در تبیین چگونگی بهره‌برداری از منابع مشترک به شمار می‌رود؛ اما بازخوانی انتقادی آن از منظر نهادی–جامعه‌شناختی کمتر مورد توجه قرار گرفته است. پژوهش حاضر با هدف بازخوانی نهادی این نظریه، به این پرسش پاسخ می‌دهد که کدام گزاره‌های نظری هاردین (دولت‌محوری، بدبینی به کنش جمعی، ضرورت کنترل بیرونی) در برنامه هفتم پیشرفت بازتولید شده‌اند و این بازتولید چه پیامدهایی برای نابرابری در دسترسی به منابع آب دارد؟ هاردین با تأکید بر تعارض میان عقلانیت فردی و منافع جمعی، استدلال می‌کند که منابع دارای مالکیت مشترک، در غیاب کنترل بیرونی، در معرض بهره‌برداری بیش‌ازحد و تخریب قرار می‌گیرند و ازاین‌رو، راه‌حل را در مداخله دولت، مقررات سخت‌گیرانه یا خصوصی‌سازی منابع جست‌وجو می‌کند. بااین‌حال، بازخوانی‌های انتقادی و نهادی از این نظریه نشان داده‌اند که نحوه تفسیر و به‌کارگیری آن در سیاست‌گذاری، نقشی تعیین‌کننده در شکل‌دهی به الگوهای حکمرانی منابع دارد. <strong>مواد و روش­ ها</strong>: روش پژوهش کیفی و مبتنی بر تحلیل مضمون جهت‌دار است. در این رویکرد، اگرچه فرآیند کدگذاری به صورت باز و استقرایی انجام می‌شود، اما دسته‌بندی مضامین با توجه به چارچوب نظری پژوهش (گزاره‌های اصلی نظریه هاردین) هدایت می‌گردد. این روش برای تحلیل اسناد قانونی که دارای ژانر الزام‌آور و غیرگفتمانی هستند، مناسب‌تر از تحلیل مضمون استقرایی محض است، زیرا امکان سنجش «بازتولید یا عدم بازتولید» مفاهیم نظری را در متن قانونی فراهم می‌کند. جامعه آماری پژوهش شامل مواد ۳۷ تا ۴۱ بخش آب برنامه هفتم بوده و داده‌ها از طریق کدگذاری باز و سامان‌دهی مضامین استخراج شده‌اند. <strong>نتایج و بحث</strong>: یافته‌های توصیفی نشان داد متن برنامه بر چهار سازوکار تأکید دارد: غلبه منطق دولت‌محور، اقتصادی‌سازی آب، حکمرانی امنیتی–سیاسی و نهادینه‌سازی کنترل و جرم‌انگاری. در تفسیر این یافته‌ها از منظر بازخوانی نهادی نظریه هاردین باید گفت: سازوکار نخست (دولت‌محوری) بازتولید مستقیم گزاره هاردین درباره «ضرورت کنترل بیرونی» است. سازوکار دوم (اقتصادی‌سازی) با فرض هاردین درباره «عقلانیت فردگرایانه بهره‌برداران» همسو است. سازوکار سوم و چهارم (کنترل، نظارت و جرم‌انگاری) بازتاب بدبینی هاردین به توانایی کنش جمعی محلی هستند. در مقابل، هیچ‌یک از این سازوکارها متکی به نهادهای محلی یا نظارت پایش‌شده توسط بهره‌برداران (به‌عنوان راهکارهای اوسترومی) نیستند. از این منظر، برنامه هفتم نه به خروج از «تراژدی»، بلکه به نهادینه‌سازی نسخه‌ای امنیتی‌شده از آن انجامیده است. <strong>نتیجه ­گیری</strong>: پژوهش حاضر نشان داد برنامه هفتم چهار گزاره از پنج گزاره نظریه هاردین را بازتولید می‌کند: 1- بدبینی به کنش جمعی محلی (غیاب ارجاع به نهادهای محلی)، 2- ضرورت کنترل متمرکز دولتی، 3- دولت‌محوری به‌عنوان راهکار اصلی و 4- تنظیم رفتاری از طریق ابزارهای اقتصادی و کیفری. تنها گزاره «خصوصی‌سازی» به صورت محدود ظاهر شده است. ساختار نهادی برنامه، منافع گروه‌های قدرتمند دولتی را تقویت و کشاورزان خرد و جوامع محلی را به حاشیه می‌راند. این بازنمایی نامتوازن، از طریق تمرکز تصمیم‌گیری و حذف سازوکارهای مشارکتی، نابرابری در دسترسی به آب را بازتولید می‌کند. بر اساس بازخوانی انتقادی هاردین، سه پیشنهاد ارائه می‌شود: (الف) تفویض تخصیص آب به شوراهای حوضه آبریز، (ب) طراحی نظام‌های پایش مشارکتی (اصل «نظارت پایش‌شده» اوستروم)، (ج) پیش‌بینی سازوکارهای حل اختلاف برای دسترسی برابر گروه‌های فرودست. محدودیت پژوهش تمرکز صرف بر مواد ۳۷-۴۱ برنامه و غیاب تحلیل لایه‌های پنهان است. پژوهش‌های آینده می‌توانند با تحلیل گفتمان انتقادی یا مطالعه تطبیقی با کشورهای دارای کمبود آب، افق‌های جدیدی برای بازاندیشی نهادی در ایران بگشایند.

دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علوم محیطی 3115-7173 24 2 2026 07 03 Evaluation of Beryllium-7 Concentration and Its Relationship with Atmospheric Variables (Case Study: Tehran City) ارزیابی غلظت بریلیوم-7 و رابطه آن با متغیرهای جوی (مطالعه موردی: شهر تهران) 107200 10.48308/envs.2026.240585.1520 FA بلال اروجی گروه علوم گیاهی، دانشکده علوم زیستی، دانشگاه خوارزمی، کرج، ایران 0000-0001-8691-8397 Journal Article 2025 07 06 <strong>Introduction:</strong> The present study was conducted to assess the concentration of radionuclide beryllium-7 in the atmospheric air of Tehran and to investigate its relationship with key atmospheric variables including temperature, relative humidity, wind speed, and precipitation. Beryllium-7, as a natural tracer of cosmic origin, is considered a valuable tool for studying atmospheric dynamic processes and vertical exchanges in the troposphere. This study was designed and implemented in 2022 with the aim of filling the information gap in the field of atmospheric studies of natural radioactivity in the country, especially in the Tehran metropolitan area, which faces serious air pollution challenges.<br /><strong>Materials and methods:</strong> The study area is Tehran, with a geographical location of 34 to 36.5 degrees north latitude and 50 to 53 degrees east longitude, which is limited to the Alborz highlands from the north and the central desert of Iran from the south. Considering technical and time constraints, the sampling station was selected on the premises of the Geophysical Research Institute (located on North Kargar Street, coordinates 51.23 degrees North and 35.44 degrees east, altitude 1419 meters above sea level). Sampling of total suspended particulate matter (TSP) was carried out using a high volume sampler at an altitude of 8 meters above the ground. Sampling was carried out for 6 hours with an average flow rate of 1.5 cubic meters per minute and on fiberglass filters with dimensions of 20 by 25 centimeters and an efficiency of 99.99%. Field operations were carried out in four seasons of the year and on average five times per month (with random timing during the night and day hours). Simultaneously with sampling, environmental parameters such as temperature, relative humidity, and wind speed were measured at the station location. Beryllium-7 concentration was determined using a high-purity germanium (HPGe) coaxial gamma detector and measuring gamma photons emitted with energy of 477 keV (with an efficiency of 11%) on solid filter samples, without the need for chemical preparation.<br /><strong>Results and discussion:</strong> The results showed that the concentration of beryllium-7 in the Tehran atmosphere has significant seasonal fluctuations. The total average concentration of this radionuclide during the study period was calculated to be 4.4±0.87 mBq/m3. The maximum monthly average concentration of beryllium-7 was recorded in October with a value of 22.6±0.12 mBq/m3 and its minimum in February with a value of 25.2±0.42 mBq/m3, indicating an increase in the concentration in the hot and dry seasons and a decrease in the cold and humid seasons. There is a nonlinear but physically meaningful pattern between temperature and beryllium-7 concentration. In the warm months of the year (spring and summer), the increase in temperature was accompanied by increased atmospheric instability and growth in the height of the mixing layer, leading to a more efficient transport of beryllium-7 from the upper layers of the atmosphere to the ground surface and, as a result, an increase in its concentration. A clear inverse relationship was observed between relative humidity and beryllium-7 concentration. In the months with high humidity (autumn and winter), the efficiency of removal processes (especially wet deposition and hygroscopic growth of particles) increased, reducing the residence time and concentration of beryllium-7 in the atmosphere. There is a relatively weak and dual relationship between wind speed and beryllium-7 concentration. In some cases, an increase in wind speed was accompanied by an increase in concentration (due to enhanced mixing and transport from distant areas), and in some cases it led to dilution and a decrease in concentration. Although precipitation is known to be an effective factor in the removal of particulate matter, the results of this study showed that it does not have a direct and significant effect on changes in the concentration of total particulate matter and beryllium-7. The mean total particulate matter (TSP) concentration fluctuated significantly during the sampling period; its maximum was recorded in October (177.6±10.2 mBq/m3) and its minimum in May (110.6±10.6 mBq/m3). Pearson correlation analysis between total particulate matter concentration and beryllium-7 concentration indicated a positive correlation of moderate strength (r=0.55), which was significant at the 90% confidence level (p=0.066), although not at the 95% confidence level. This positive relationship is physically attributed to the preferential binding of beryllium-7 to fine aerosol particles, but the lack of complete statistical significance and the scatter of the data suggest that more dynamic atmospheric processes (such as vertical mixing and removal efficiency) play a more decisive role in controlling the seasonal fluctuations of beryllium-7.<br /><strong>Conclusion:</strong> The present study clearly showed that the concentration of beryllium-7 in Tehran air is influenced by a combination of meteorological factors and its seasonal variations are mainly controlled by atmospheric dynamic processes such as vertical mixing, atmospheric stability, and wet deposition efficiency. Although there is a moderate positive correlation between beryllium-7 concentration and particulate matter, beryllium-7 cannot be considered as a function of particulate matter mass alone. Local climatic conditions (such as temperature inversion in winter) play an inhibitory role in the vertical transport of beryllium-7 and lead to a decrease in its concentration at the ground surface. This study also emphasizes the importance and necessity of conducting local research in the field of atmospheric radioactivity, taking into account the technical and instrumental limitations available in the country, and shows that accurate knowledge of beryllium-7 behavior can be used as an efficient tool to better understand the processes of transport and removal of pollutants in the urban atmosphere of Tehran.<br />  <strong>سابقه و هدف: </strong>مطالعه حاضر با هدف ارزیابی غلظت رادیونوکلئید بریلیوم-7 در هوای اتمسفری شهر تهران و بررسی رابطه آن با متغیرهای کلیدی جوی شامل دما، رطوبت نسبی، سرعت باد و بارش انجام شده است. بریلیوم-7 به عنوان یک ردیاب طبیعی با منشأ کیهانی، ابزاری ارزشمند برای مطالعه فرآیندهای دینامیکی جو و تبادلات عمودی در تروپوسفر محسوب می‌شود. این پژوهش در سال ۱۴۰۱ و با هدف پر کردن خلأ اطلاعاتی موجود در زمینه مطالعات اتمسفری رادیواکتیویته طبیعی در کشور، به‌ویژه در منطقه کلان‌شهر تهران که با چالش‌های جدی آلودگی هوا مواجه است، طراحی و اجرا گردید.<br /><strong>مواد و روش‌ها: </strong>محدوده مطالعه، شهر تهران با موقعیت جغرافیایی ۳۴ تا ۵/۳۶ درجه عرض شمالی و ۵۰ تا ۵۳ درجه طول شرقی است که از شمال به ارتفاعات البرز و از جنوب به کویر مرکزی ایران محدود می‌شود. ایستگاه نمونه‌برداری با در نظر گرفتن محدودیت‌های فنی و زمانی، در محوطه مؤسسه تحقیقات ژئوفیزیک (واقع در خیابان کارگر شمالی، مختصات ۵۱٫۲۳ درجه شمالی و ۳۵٫۴۴ درجه شرقی، ارتفاع ۱۴۱۹ متر از سطح دریا) انتخاب شد. نمونه‌برداری از کل ذرات معلق اتمسفری (TSP) با استفاده از نمونه‌بردار حجم بالا (High Volume) در ارتفاع ۸ متری از سطح زمین انجام گردید. نمونه‌برداری به مدت ۶ ساعت با دبی متوسط ۱٫۵ مترمکعب بر دقیقه و بر روی فیلترهای فایبرگلاس با ابعاد ۲۰ در ۲۵ سانتیمتر و بازدهی ۹۹٫۹۹ درصد صورت گرفت. عملیات میدانی در چهار فصل سال و به طور متوسط پنج نوبت در هرماه (با زمان‌بندی تصادفی در ساعات شب و روز) انجام شد. هم‌زمان با نمونه‌برداری، پارامترهای محیطی دما، رطوبت نسبی و سرعت باد در محل ایستگاه اندازه‌گیری شدند. غلظت بریلیوم-7 با استفاده از آشکارساز گامای هم‌محور ژرمانیوم فوق‌خالص (HPGe) و اندازه‌گیری فوتون‌های گامای ساطع‌شده با انرژی keV ۴۷۷ (با بازدهی ۱۱ درصد) روی نمونه‌های فیلتر جامد، بدون نیاز به آماده‌سازی شیمیایی، تعیین گردید.<br /><strong>نتایج و بحث: </strong>نتایج نشان داد که غلظت بریلیوم-7 در اتمسفر تهران دارای نوسانات فصلی معناداری است. میانگین کل غلظت این رادیونوکلئید در دوره مطالعه mBq/m³ 87/0±4/4 محاسبه شد. بیشینه میانگین ماهیانه غلظت بریلیوم-7 در مهرماه با مقدار mBq/m³ 12/0±22/6 و کمینه آن در بهمن‌ماه با مقدار mBq/m³ 42/0±25/2 ثبت گردید که نشان‌دهنده افزایش غلظت در فصول گرم‌وخشک و کاهش آن در فصول سرد و مرطوب است. یک الگوی غیرخطی، اما فیزیکی معنادار بین دما و غلظت بریلیوم-7 وجود دارد. در ماه‌های گرم سال (بهار و تابستان)، افزایش دما با افزایش ناپایداری جو و رشد ارتفاع لایه اختلاط همراه بوده و منجر به انتقال مؤثرتر بریلیوم-7 از لایه‌های بالایی جو به سطح زمین و در نتیجه افزایش غلظت آن شده است. یک رابطه معکوس و مشخص بین رطوبت نسبی و غلظت بریلیوم-7 مشاهده شد. در ماه‌های با رطوبت بالا (پاییز و زمستان)، کارایی فرآیندهای حذف (به‌ویژه نهشت مرطوب و رشد هیگروسکوپیک ذرات) افزایش یافته و باعث کاهش زمان اقامت و غلظت بریلیوم-7 در جو شده است. رابطه نسبتاً ضعیف و دوگانه‌ای بین سرعت باد و غلظت بریلیوم-7 وجود دارد. در برخی موارد، افزایش سرعت باد با افزایش غلظت همراه بوده (ناشی از تقویت اختلاط و انتقال از نواحی دوردست) و در برخی موارد منجر به رقیق‌سازی و کاهش غلظت گردیده است. اگرچه بارش به عنوان عامل مؤثر در حذف ذرات معلق شناخته می‌شود، اما نتایج این مطالعه نشان داد که تأثیر مستقیم و چشم‌گیری بر تغییرات غلظت کل ذرات معلق و بریلیوم-7 ندارد. میانگین غلظت کل ذرات معلق (TSP) در طول دوره نمونه‌برداری دارای نوسانات قابل‌توجهی بود؛ بیشینه آن در مهرماه (mBq/m3 2/10±6/177) و کمینه آن در اردیبهشت‌ماه (mBq/m3 6/10±6/110) ثبت شد. تحلیل همبستگی پیرسون بین غلظت کل ذرات معلق و غلظت بریلیوم-7 نشان‌دهنده یک همبستگی مثبت با شدت متوسط (۵۵/۰=r) بود که در سطح اطمینان ۹۰% معنادار (۰۶۶/۰=p) بوده، هرچند به سطح اطمینان ۹۵٪ نرسیده است. این رابطه مثبت از دیدگاه فیزیکی به اتصال ترجیحی بریلیوم-7 به ذرات ریز آئروسل نسبت داده می‌شود، اما عدم معنی‌داری کامل آماری و پراکندگی داده‌ها حاکی از آن است که فرآیندهای جوی پویاتر (مانند اختلاط عمودی و کارایی حذف) نقش تعیین‌کننده‌تری در کنترل نوسانات فصلی بریلیوم-7 ایفا می‌کنند.<br /><strong>نتیجه‌گیری:</strong> پژوهش حاضر به‌وضوح نشان داد که غلظت بریلیوم-7 در هوای تهران تحت تأثیر ترکیبی از عوامل هواشناسی قرار دارد و تغییرات فصلی آن عمدتاً توسط فرآیندهای دینامیکی جو همچون اختلاط عمودی، پایداری جو و کارایی نهشت مرطوب کنترل می‌شود. اگرچه همبستگی مثبت متوسطی بین غلظت بریلیوم-7 و ذرات معلق وجود دارد، اما بریلیوم-7 را نمی‌توان صرفاً تابعی از جرم ذرات معلق دانست. شرایط اقلیمی محلی (مانند وارونگی دما در زمستان) نقش بازدارنده در انتقال عمودی بریلیوم-7 داشته و منجر به کاهش غلظت آن در سطح زمین می‌شود. این مطالعه همچنین بر اهمیت و ضرورت انجام پژوهش‌های بومی در زمینه رادیواکتیویته اتمسفری با در نظر گرفتن محدودیت‌های فنی و ابزاری موجود در کشور تأکید می‌کند و نشان می‌دهد که شناخت دقیق رفتار بریلیوم-7 می‌تواند به عنوان ابزاری کارآمد برای درک بهتر فرآیندهای انتقال و حذف آلاینده‌ها در جو شهری تهران مورد استفاده قرار گیرد.

دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علوم محیطی 3115-7173 24 2 2026 07 03 Investigating the Impact of Socioeconomic Factors' Uncertainty on the Ecological Footprint in Selected BRICS Member Countries, with an Emphasis on the KOF Globalization Index بررسی تأثیر عدم قطعیت عوامل اقتصادی - اجتماعی بر ردپای اکولوژیکی در کشورهای منتخب عضو بریکس، با تأکید بر شاخص جهانی شدن (KOF) 107202 10.48308/envs.2025.238674.1486 FA مسعود چشم‌اغیل گروه اقتصاد، دانشکده اقتصاد و علوم اداری، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران 0009-0002-5985-1937 جواد شهرکی گروه اقتصاد، دانشکده اقتصاد و علوم اداری، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران رضا اشرف گنجویی گروه اقتصاد، دانشکده اقتصاد و علوم اداری، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران Journal Article 2025 02 06 <strong>Introduction: </strong>The ecological footprint is a composite indicator that measures the balance between environmental supply and demand, representing the area of globally average productive land required to support human activities. This index plays a significant role in managerial decision-making and sustainability planning. This study investigates the impact of uncertainties in key socioeconomic factors on the ecological footprint of BRICS countries from 1992 to 2022. The research analyzes how human activities exert pressure on natural resources and offers managerial strategies to mitigate this pressure.<br /><strong>Material and methods: </strong>To analyze the data and evaluate the influence of five key variables on the ecological footprint (ECFP), we employed a fuzzy regression model with symmetric coefficients. These variables are urbanization (URB), hydropower energy consumption (HPW), globalization index (GLIN), trade (TRD), and per capita income (GDP). The use of fuzzy regression enhances the accuracy of our analysis, particularly for the nonlinear relationships between these variables. We used MATLAB software for the computational estimation of the model. This approach helps to precisely identify the degree of influence of each variable on the ecological footprint, providing a solid foundation for environmental management and decision-making.<br /><strong>Results and discussion: </strong>The results indicate that urbanization has varying impacts on the ecological footprint across the countries studied. Brazil showed the highest impact with a value of 4.865, while China recorded the lowest impact at 0.180. Regarding hydropower energy consumption, South Africa had the highest impact at 3.969, while Iran showed the lowest impact at 6.389×10−16. The findings for the globalization index show that Iran had the highest impact with a value of 4.991, while South Africa had the lowest at 1.172×10−14. In terms of trade, Egypt had the highest impact at 0.563, and Iran had the lowest at 6.170×10−16. Finally, results concerning per capita income indicate that China had the highest impact at 2.104, while Brazil had the lowest at 8.1975×10−14. These values highlight significant differences among the countries, accurately reflecting the unique status of each nation regarding each index. The data demonstrates the diverse performance of countries across various economic and environmental domains and can be used as a tool for targeted planning and decision-making. These differences also show that each country faces unique challenges and requires specific solutions for improvement. A detailed analysis of the data reveals that various factors uniquely affect each country, with lifestyle, industrialization levels, and natural resource management policies playing important roles in shaping these outcomes. Therefore, further investigation into the specifics of each variable can lead to a deeper understanding of the complex interactions between human activity and the environment.<br /><strong>Conclusion: </strong>The analysis demonstrates that factors such as urbanization, hydropower energy, globalization, trade, and per capita income have a differential impact on the ecological footprint of BRICS member countries. Urbanization significantly affects Egypt and South Africa but shows varied effects in Iran due to high uncertainty. Hydropower energy consumption is less important in most countries except China. Globalization and trade have weak impacts, while per capita income is significant in China and Russia but has decreased in Iran due to sanctions.<br /> <br />. <strong>سابقه و هدف:</strong> ردپای اکولوژیکی به‌عنوان یک معیار ترکیبی، تعادل بین عرضه و تقاضای محیط‌ زیستی را اندازه‌گیری می‌کند و نمایانگر هکتار زمین با بهره‌وری متوسط جهانی است. این شاخص نقش مهمی در تصمیم‌گیری‌های مدیریتی و برنامه‌ریزی پایداری دارد. در پژوهش حاضر، تأثیر عدم قطعیت عوامل اقتصادی - اجتماعی بر ردپای اکولوژیکی کشورهای گروه بریکس (BRICS) طی سال‌های 1371 تا 1401 مورد بررسی قرار گرفته است. این مطالعه، نقش فعالیت‌های انسانی در فشار بر منابع طبیعی را تحلیل می‌کند و راهکارهای مدیریتی را برای کاهش این فشار ارائه می‌دهد.<br /><strong>مواد و روش‌ها:</strong><strong> </strong>در این مطالعه، برای تحلیل داده‌ها و ارزیابی تأثیر پنج متغیر کلیدی بر ردپای اکولوژیکی (ECFP) از مدل رگرسیون فازی با ضرایب متقارن استفاده شد. این متغیرها شامل شهرنشینی(URB) ، مصرف انرژی برق‌آبی(HPW) ، شاخص جهانی ‌شدن (GLIN)، تجارت (TRD)  و درآمد سرانه (GDP) هستند. استفاده از مدل رگرسیون فازی به ‌دقت تحلیل روابط غیرخطی بین متغیرها کمک می‌کند. نرم‌افزار  MATLAB به‌ عنوان ابزار محاسباتی برای برآورد مدل انتخاب شد. این رویکرد به شناسایی میزان تأثیر هر یک از متغیرها بر ردپای اکولوژیکی کمک می‌کند و می‌تواند پایه‌ای برای تصمیم‌گیری‌های مدیریتی در حوزه محیط‌زیست فراهم آورد.<br /><strong>نتایج و بحث:</strong> نتایج نشان داد که شهرنشینی بر ردپای اکولوژیکی در کشورهای موردبررسی تأثیرات مختلفی دارد. برزیل با عدد 865/4 بیشترین تأثیر را داشته است، درحالی‌که چین با عدد 180/0 کمترین تأثیر را ثبت کرده است. در مورد مصرف انرژی برق‌آبی، آفریقای جنوبی با عدد 969/3 بیشترین میزان تأثیر را به خود اختصاص داده است درحالی‌که ایران، با عدد ^16-10<strong>×</strong>389/6 کمترین میزان اثرگذاری را نشان داده است. نتایج در خصوص شاخص جهانی شدن نیز نشان می‌دهد که ایران با عدد 991/4 بیشترین تأثیر را دارد، درحالی‌که آفریقای جنوبی با عدد ^14-10<strong>×</strong>722/1 کمترین تأثیر را ثبت کرده است. در حوزه تجارت، مصر با عدد 563/0 بیشترین اثرگذاری را داشته است، درحالی‌که ایران در این زمینه، با عدد ^16-10<strong>×</strong>170/6 کمترین اثرگذاری را به خود اختصاص داده است. نتایج در رابطه با درآمد سرانه نیز نشان می‌دهد که چین با عدد 104/2 بیشترین تأثیر را دارد، درحالی‌که برزیل با عدد ^14-10<strong>×</strong>197/8 کمترین تأثیر را ثبت کرده است. مقادیر ارائه‌شده نشان می‌دهند که تفاوت‌های قابل‌توجهی در بین کشورها وجود دارد. این اعداد دقیقاً وضعیت هر کشور در هر شاخص را نشان می‌دهند. علاوه بر این، این داده‌ها نشان‌دهنده تنوع پذیرفته‌شده در عملکرد کشورها در حوزه‌های مختلف اقتصادی و محیط‌زیستی هستند و می‌توانند به عنوان ابزاری برای برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری استفاده شوند. همچنین، این تفاوت‌ها نشان می‌دهند که هر کشور به طور منحصربه‌فردی با چالش‌های خاص خود روبه‌رو است و نیازمند راهکارهای مشخصی برای بهبود شرایط است. در این راستا، تحلیل دقیق داده‌ها نشان می‌دهد که عوامل مختلف به صورت منحصربه‌فردی در هر کشور تأثیر می‌گذارند و سبک زندگی، سطح صنعتی شدن و سیاست‌های مدیریت منابع طبیعی نقش مهمی در شکل‌گیری این تفاوت‌ها ایفا می‌کنند. لذا، بررسی جزئیات هر متغیر در قالب مطالعات بیشتر، می‌تواند منجر به درک عمیق‌تری از تعاملات پیچیده بین انسان و محیط زیست شود.<br /><strong>نتیجه‌گیری:</strong><strong> </strong>نتایج تحلیل نشان می‌دهد که عوامل مختلفی همانند شهرنشینی، انرژی برق‌آبی، جهانی شدن، تجارت و درآمد سرانه تأثیرات متفاوتی بر ردپای اکولوژیکی کشورهای عضو بریکس دارند. شهرنشینی در مصر و آفریقای جنوبی تأثیر قابل‌توجهی دارد، اما در ایران به دلیل عدم قطعیت بالا، تأثیر متفاوتی نشان می‌دهد. مصرف انرژی برق‌آبی در اغلب کشورها اهمیت کمی دارد، به‌جز چین. جهانی شدن و تجارت تأثیر ضعیفی گذاشته‌اند، درحالی‌که درآمد سرانه در چین و روسیه معنادار است، اما در ایران به علت تحریم‌ها، کاهش یافته است.<br /> 

دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علوم محیطی 3115-7173 24 2 2026 07 03 Prediction of Climatic Habitats of Acanthophyllum crassifolium Boiss in Chaharmahal va Bakhtiari Province پیش‌بینی رویشگاه‌های اقلیمی گونه چوبک بیابانی (Acanthophyllum crassifolium Boiss) در استان چهارمحال و بختیاری 107203 10.48308/envs.2026.241097.1535 FA الهام قهساره اردستانی گروه مهندسی طبیعت، دانشکده منابع طبیعی و علوم زمین، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران 0000-0002-4740-7698 ریحانه اسدی گروه مهندسی طبیعت، دانشکده منابع طبیعی و علوم زمین، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران 0009-0005-6851-5566 مهدی پژوهش گروه مهندسی طبیعت، دانشکده منابع طبیعی و علوم زمین، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران 0000-0001-5872-2821 نسرین قرهی گروه مهندسی محیط زیست، دانشکده منابع طبیعی و علوم زمین، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران 0000-0002-1981-2338 محسن بهمنی گروه مهندسی صنایع چوب و مبلمان، دانشکده منابع طبیعی و علوم زمین، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران 0000-0003-1877-2618 سیده سمیرا سلیمانی پور گروه جنگلداری، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه لرستان، خرم‌آباد، ایران 0009-0008-5421-7287 Journal Article 2025 08 13 <strong>Introduction:</strong> Climate change is one of the most significant environmental challenges of the current century, with wide-ranging impacts on natural resources, particularly water and soil, leading to shifts in their temporal and spatial patterns. A key consequence of this phenomenon is the alteration of the distribution of plant species and rangeland ecosystems, which threatens the persistence of native species. <em>Acanthophyllum crassifolium</em> Boiss, a native species of Iran, grows in arid and semi-arid regions and plays a significant role in soil stabilization and vegetation cover in mountainous areas. This study aims to identify current and future climatic habitats suitable for this species in Chaharmahal va Bakhtiari Province, to support conservation planning.<br /><strong>Material and methods:</strong> We used presence data for <em>A. crassifolium</em> from 34 sites, along with 500 absence points. For bioclimatic variables, 19 variables were extracted for three time periods (present, 2050, and 2080) from the CHELSA database using two general circulation models (GFDL-ESM4 and MRI-ESM2-0) under three Representative Concentration Pathways (SSP126, SSP370, and SSP585) with high spatial resolution. Topographic variables (elevation, slope, and aspect) were also used. Pearson correlation test was employed to remove highly collinear variables, resulting in seven predictors (5 bioclimatic and 2 topographic) being entered into the model as predictive factors along with nine algorithms The algorithms were ensemble-merged to improve predictive accuracy. Finally, we integrated a Human Pressure index with the suitability maps (high and good suitability for <em>A. crassifolium</em>) to obtain the final potential distribution under current and future conditions.<br /><strong>Results and discussion:</strong> The evaluation indices showed excellent erformance of the ensemble model in predicting the distribution of <em>A. crassifolium</em>. Spatial analysis of the habitats of this species revealed that most of the highly and moderately suitable habitats for the species are located in the northeastern, eastern, and southeastern parts of Chaharmahal and Bakhtiari Province. The three environmental variables contributing most to the species distribution were: mean monthly precipitation amount of the coldest quarter, temperature seasonality, and mean monthly precipitation amount of the wettest quarter. Under two GCMs (GFDL-ESM4 and MRI-ESM2-0) and three SSP scenarios (SSP1-26, SSP3-7-0, SSP5-8-5), the spatial extent of suitable habitats is projected to decline substantially, by approximately 63–99% across the study area. This decline reflects the significant impact of climate change on the natural habitats of this species. Newly suitable areas are projected to emerge, comprising about 16–105% of the province. The net change in habitat extent relative to the current baseline is estimated to range from 15% to −68%. Furthermore, most areas predicted to be suitable under future climate scenarios are currently under relatively low human pressure and other socio-economic stresses.<br /><strong>Conclusion:</strong> The distribution pattern of human Pressure and species distribution models in relation to <em>A. crassifolium</em> indicates a warning signal for the conservation and restoration of this valuable species. The habitats of this species should be recognized as conservation priorities and must be explicitly addressed in management planning and conservation strategies to reduce the negative impacts of human pressures and to create favorable conditions for the survival of this valuable species. <strong>سابقه و هدف:</strong> تغییر اقلیم از مهم‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی قرن حاضر است که تأثیرات گسترده‌ای بر منابع طبیعی، به‌ویژه آب‌وخاک دارد و منجر به تغییر در الگوهای زمانی و مکانی آن‌ها می‌شود. یکی از پیامدهای مهم این پدیده، تغییر در پراکنش گونه‌های گیاهی و اکوسیستم‌های مرتعی است که بقای گونه‌های بومی را تهدید می‌کند. گونه‌ چوبک بیابانی<strong> (</strong><em>Acanthophyllum</em><strong> </strong><em>crassifolium</em><strong> </strong><em>Boiss</em><strong>)</strong> از جمله گونه‌های بومی ایران است که در مناطق خشک و نیمه‌خشک رشد می‌کند و نقش مؤثری در پایداری خاک و پوشش گیاهی مناطق کوهستانی ایفا می‌کند. این پژوهش با هدف شناسایی رویشگاه‌های اقلیمی مناسب برای این گونه در استان چهارمحال و بختیاری در شرایط فعلی و آینده، جهت برنامه‌ریزی برای حفاظت از آن انجام شده است.<br /><strong>مواد و روش‌ها: </strong>در این پژوهش از 34 نقطه حضور گونه چوبک بیابانی به همراه 500 نقطه عدم حضور این گونه استفاده شد. داده‌های 19 متغیر زیست‌اقلیمی برای سه بازه زمانی (حال حاضر، سال‌های 2050 و 2080) از پایگاه CHELSA از دو مدل گردش عمومی (GFDL-ESM4 و MRI-ESM2-0) تحت سه سناریوی انتشار مختلف (SSP126، SSP370 و SSP585) با دقت مکانی بالا استخراج شدند. افزون بر این، داده‌های فیزیوگرافی شامل ارتفاع، شیب و جهت شیب به کار گرفته شدند. با استفاده از آزمون همبستگی پیرسون، متغیرهای با هم‌خطی بالا حذف و درنهایت 7 متغیر (5 زیست‌اقلیمی و 2 فیزیوگرافی) به عنوان عوامل پیش‌بینی کننده همراه با 9 الگوریتم وارد مدل شدند. الگوریتم‌‌ها به‌صورت اجماعی برای افزایش دقت پیش‌بینی ترکیب شدند. درنهایت، نقشه‌ شاخص فشار انسانی با نقشه رویشگاه‌های عالی و خوب گونه‌ چوبک بیابانی ادغام ‌شد.<br /><strong>نتایج و </strong><strong>بحث</strong><strong>:</strong> شاخص‌های ارزیابی، عملکرد عالی مدل اجماعی را در پیش‌بینی پراکنش گونه چوبک بیابانی نشان دادند. با تحلیل پراکنش مکانی رویشگاه‌های این گونه، بخش عمده رویشگاه‌های عالی و خوب در شمال شرقی، شرق و اندکی جنوب شرقی استان چهارمحال و بختیاری قرار دارند. سه عامل محیطی میانگین بارندگی ماهانه سردترین فصل، فصلی بودن دما و میانگین بارندگی ماهانه مرطوب‌ترین فصل بیشترین سهم در پراکنش گونه چوبک بیابانی به خود اختصاص دادند. بررسی تغییرات پراکنش جغرافیایی گونه‌ چوبک بیابانی تحت تأثیر دو مدل گردش عمومی و سه سناریوی اقلیمی در بازه‌های زمانی 2050 و 2080 نشان داد که وسعت رویشگاه‌های مناسب این گونه‌ به ترتیب بین 80/63 تا 54/99 درصد کاهش می‌یابد. این کاهش بیانگر تأثیر قابل‌توجه تغییرات اقلیمی بر رویشگاه‌های طبیعی این گونه‌ است. علاوه بر این، مناطق جدید مستعد حضور این گونه‌ 29/16 تا 52/104 درصد ایجاد خواهند شد. بااین‌وجود، نرخ خالص تغییرات وسعت رویشگاه‌های این گونه‌ نسبت به شرایط فعلی بین 38/15 تا 33/68- برآورد شده است. همچنین اکثر مناطقی که در سناریوهای اقلیمی حال برای این گونه مناسب باشند، در حال حاضر در حد کم تحت تأثیر فشارهای انسانی و سایر عوامل اجتماعی-اقتصادی قرار دارند.<br /> <strong>نتیجه‌گیری</strong>: توزیع ردپای انسان و مدل‌های پراکنش گونه‌ای در رابطه با گونه چوبک بیابانی، نشان‌دهنده زنگ هشداری برای حفاظت و احیای این گونه ارزشمند است. ازاین‌رو، رویشگاه‌های این گونه باید به‌عنوان اولویت‌های حفاظتی شناخته شوند و لازم است در برنامه‌ریزی‌های مدیریتی و راهبردهای حفاظتی، به‌طور خاص مورد توجه قرار گیرند تا اثرات منفی فشارهای انسانی کاهش یافته و شرایط مطلوب برای بقای این گونه ارزشمند فراهم آید.

دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علوم محیطی 3115-7173 24 2 2026 07 03 Mangrove Forest Change Monitoring and Mapping in Mahshahr Using Integrated Remote Sensing and Machine Learning پایش تغییرات و نقشه‌برداری جنگل‌های مانگروی ماهشهر با تلفیق سنجش‌ازدور و یادگیری ماشین 107204 10.48308/envs.2026.243048.1562 FA سیما فریور قاضیانی گروه فناوری‌های محیط‌زیست، پژوهشکده علوم محیطی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران 0009-0008-0528-3181 یوسف رشیدی گروه فناوری‌های محیط‌زیست، پژوهشکده علوم محیطی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران حسین محمودی گروه اگرواکولوژی، پژوهشکده علوم محیطی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران Journal Article 2025 12 29 <strong>Introduction: </strong>Mangrove forests are among the richest coastal ecosystems in tropical and subtropical regions, possessing high ecological and economic value. Despite their immense importance, these forests are being degraded and destroyed at an alarming rate worldwide. In recent decades, extensive restoration projects, including the planting of mangrove seedlings by industries in the Bandar Mahshahr Special Economic Zone, have been initiated to develop these green areas. However, comprehensive and up-to-date studies on the dynamics of these ecosystems in the Mahshahr tidal creeks (Khooriats) are limited. The present study was conducted with the aim of investigating changes in mangrove forests within the Bandar Mahshahr Special Economic Zone from 2003 to 2023 and producing an accurate classification map of these forests for the year 2023. The results of this study can provide a basis for future conservation planning and evaluating the effectiveness of restoration projects in the region. <strong>Material and methods: </strong>To monitor the spatiotemporal changes of mangrove forests during the 2003–2023 period, Landsat (series 7 and 8) satellite images under low tide and minimal cloud cover conditions were used. Four spectral indices (<em>NDVI</em>, <em>NDWI2</em>, <em>MVI</em>, and <em>CMRI</em>) were calculated for three time points (2003, 2013, and 2023). By calibrating detection thresholds based on a baseline map for 2023, distribution maps for each year were generated. The final change map was extracted by integrating these four indices and applying a majority rule. For producing the precise classification map for 2023, Sentinel-2 images and a dataset comprising spectral bands and the calculated indices were utilized. Training samples for the mangrove class were collected from a baseline map provided by the petrochemical company, and samples for other classes were gathered through visual interpretation of high-resolution imagery. A Random Forest classification model was trained and optimized. The accuracy of the final map was evaluated using an error (confusion) matrix, and the area of each class was calculated. All stages of image processing, index extraction, classification, and accuracy assessment were performed in the R software environment. <strong>Results and discussion: </strong>Long-term change monitoring using Landsat data showed that the planted mangrove forests in the area have developed from approximately 2 hectares in 2003 to 109.5 hectares in 2013 and further to 221.6 hectares in 2023. This net growth of 219.6 hectares over two decades confirms the success of the restoration projects. The final map produced using Sentinel-2 data and the Random Forest algorithm, with an overall accuracy of 94.78%, revealed a more precise area of 630.8 hectares for established mangrove forests in 2023. A key methodological finding was the discrepancy of approximately 55% between the Landsat-based estimate (285 hectares) and the Sentinel-2-based estimate for the mangrove forest area in 2023. This gap reveals the limitation of moderate-resolution data in identifying small, and scattered patches and the systematic underestimation error it causes. Comparison with previous studies that used simpler methods or lower-resolution data indicates that the multi-index, multi-class integrated approach of this research, by increasing spectral discrimination power, has significantly improved identification accuracy and enabled better separation of mangroves from mudflats and similar coastal vegetation. <strong>Conclusion: </strong>By employing a novel integrated framework, this study provided an accurate and reliable estimate of the extent of planted mangrove forests in the Mahshahr Special Economic Zone and demonstrated that reliance on moderate-resolution data can lead to underestimation. The high-accuracy map produced will serve as a reliable baseline for future monitoring, assessment of ecosystem services, and sustainable management of these valuable reserves in industrial–coastal environments. To complete this framework, continuous monitoring using time series and integration of auxiliary data such as LiDAR for forest structure analysis is proposed as a future research path.   <strong>سابقه و هدف: </strong>جنگل ­های مانگرو یکی از غنی ­ترین اکوسیستم ­های ساحلی در مناطق گرمسیری و نیمه گرمسیری هستند که از ارزش اکولوژیکی و اقتصادی بالایی برخوردارند. علی­ رغم اهمیت فراوان مانگروها، این جنگل­ ها در سراسر جهان با نرخ هشداردهنده‌ای در حال تخریب و نابودی هستند. این روند، نیاز مبرم به نظارت دقیق بر وسعت، توزیع و تغییرات این اکوسیستم ­های حیاتی برای مدیریت و حفاظت مؤثر آن­ ها را دوچندان کرده است. در دهه­ های اخیر، پروژه ­های احیای گسترده ­ای، از جمله کاشت نهال ­­های حرا توسط صنایع منطقه ویژه اقتصادی بندر ماهشهر برای توسعه این پهنه ­های سبز آغاز شده است. بااین‌حال، مطالعات جامع و به ­روز در مورد پویایی تغییرات این اکوسیستم ­ها در خوریات ماهشهر محدود است. مطالعه حاضر با هدف بررسی تغییرات جنگل ­های مانگرو در منطقه ویژه اقتصادی بندر ماهشهر طی سال­های 2003 تا 2023 و تهیه نقشه طبقه­ بندی دقیق از این جنگل ­ها برای سال 2023 انجام شده است. نتایج این مطالعه می­ تواند مبنایی برای برنامه­ ریزی ­های حفاظتی آتی و ارزیابی اثربخشی پروژه­ های احیا در منطقه فراهم آورد. <strong>مواد و روش ­ها:</strong> برای پایش تغییرات زمانی- مکانی جنگل‌های حرا در دوره ۲۰۲۳-۲۰۰۳، از تصاویر ماهواره‌ای لندست (سری ۷ و ۸) در شرایط جزر و با حداقل پوشش ابر استفاده شد. چهار شاخص طیفی <em>NDVI</em>، <em>NDWI2</em>، <em>MVI</em> و <em>CMRI</em> برای سه مقطع زمانی (2003، 2013 و 2023) محاسبه و با کالیبره‌سازی آستانه‌های تشخیص بر مبنای نقشه پایه سال ۲۰۲۳، نقشه‌های پراکنش برای هرسال تولید گردید. نقشه نهایی تغییرات از تلفیق این چهار شاخص و با اعمال قاعده اکثریت استخراج شد. برای تهیه نقشه طبقه‌بندی دقیق سال ۲۰۲۳، از تصاویر سنتینل-۲ و مجموعه‌ای متشکل از باندهای طیفی و شاخص‌های محاسبه‌شده استفاده گردید. نمونه‌های آموزشی کلاس مانگرو از نقشه پایه شرکت پتروشیمی و نمونه‌های سایر کلاس‌ها از طریق تفسیر بصری تصاویر با وضوح‌بالا جمع‌آوری شدند. مدل طبقه‌بندی جنگل تصادفی آموزش داده شده و بهینه‌سازی گردید. دقت نقشه نهایی با استفاده از ماتریس خطا ارزیابی و مساحت هر کلاس محاسبه شد. تمامی مراحل پردازش تصاویر، استخراج شاخص‌ها، تحلیل‌های آماری، طبقه‌بندی و ارزیابی دقت در محیط نرم‌افزار R انجام پذیرفت. <strong>نتایج و بحث: </strong>پایش بلندمدت تغییرات با استفاده از داده‌های لندست نشان داد که جنگل‌های مانگروی دست‌کاشت منطقه از حدود ۲ هکتار در سال ۲۰۰۳ به 5/109 هکتار در سال ۲۰۱۳ و سپس به 6/221 هکتار در سال ۲۰۲۳ توسعه یافته‌ است. این رشد خالص 6/219 هکتاری طی دو دهه، موفقیت کلی پروژه‌های احیا را تأیید می‌کند. نقشه نهایی تولیدشده با داده‌های سنتینل‌-۲ و الگوریتم جنگل تصادفی، با دقت کلی 78/94%، مساحت دقیق‌تری معادل 8/630 را برای جنگل‌های مانگروی مستقر در سال ۲۰۲۳ نشان داد. یک یافته روش‌شناختی کلیدی، اختلاف فاحش حدود 55% بین برآورد لندست (۲۸۵ هکتار) و برآورد سنتینل-۲ برای سال مساحت جنگل­ های مانگرو در ۲۰۲۳ بود. این شکاف به‌وضوح محدودیت بنیادی داده‌های با وضوح متوسط (۳۰ متر) را در شناسایی عرصه‌های کوچک، پراکنده و خطی و خطای کم‌شماری سیستماتیک ناشی از آن را آشکار می‌سازد. مقایسه با مطالعات پیشین که از روش‌های ساده‌تر یا داده‌های با وضوح پایین‌تر استفاده کرده‌اند، نشان می‌دهد که رویکرد تلفیقی چندشاخصه و چندکلاسه این پژوهش، با افزایش قدرت تفکیک طیفی، دقت شناسایی را به‌طور قابل‌توجهی بهبود بخشیده و امکان تفکیک بهتر مانگرو از پهنه‌های گلی و پوشش‌های گیاهی مشابه ساحلی را فراهم کرده است. <strong>نتیجه‌گیری: </strong>این مطالعه با به‌کارگیری یک چارچوب تلفیقی نوین، برآورد دقیق و قابل اتکایی از وسعت جنگل‌های مانگروی دست‌کاشت در منطقه ویژه اقتصادی ماهشهر ارائه داد و نشان داد که تکیه بر داده‌های با وضوح متوسط می‌تواند منجر به کم‌برآوردی شدید شود. نقشه تولیدشده با دقت بالا، علاوه بر مستندسازی موفقیت کمی پروژه‌های احیا، به عنوان یک خط‌پایه معتبر برای پایش آتی سلامت، ارزیابی خدمات اکوسیستمی و مدیریت پایدار این ذخیره‌گاه‌های باارزش در محیط‌های صنعتی-ساحلی عمل خواهد کرد. برای تکمیل این چارچوب، پایش پیوسته با سری‌های زمانی و تلفیق داده‌های کمکی مانند لیدار برای تحلیل ساختار جنگل، به عنوان مسیر پژوهشی آتی پیشنهاد می‌شود.