دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علوم محیطی 3115-7173 24 1 2026 03 21 Evaluation of Genotype × Tillage Interaction, Yield and Stability of Chickpea Genotypes by Combining the Features of AMMI and BLUP Methods ارزیابی برهمکنش ژنوتیپ در خاک‎ ورزی، عملکرد و پایداری ژنوتیپ‎‌های نخود با ترکیب ویژگی‌‎های روش‎‌هایAMMI و BLUP 1 18 105999 10.48308/envs.2025.238134.1474 FA پیام پزشکپور گروه تحقیقات علوم زراعی و باغی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان لرستان، لرستان، خرم‌آباد، ایران رضا امیری گروه تحقیقات علوم زراعی و باغی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان لرستان، لرستان، خرم‌آباد، ایران محمد جعفری گروه تحقیقات علوم زراعی و باغی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان لرستان، لرستان، خرم‌آباد، ایران علی میناپور مدیریت جهاد کشاورزی شهرستان کوهدشت، لرستان، ایران سیدفرشاد بابایی محمدی مدیریت جهاد کشاورزی شهرستان دلفان، دلفان، لرستان، ایران روشنک قربانی گروه تحقیقات گیاه‌پزشکی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان لرستان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، خرم‌آباد، لرستان، ایران Journal Article 2024 12 29 Introduction: Nowadays, conservation agriculture in dryland areas has gained great importance due to its potential to minimize climate hazards, reduce soil erosion, improve soil quality and increase available moisture. Few studies have been reported on genotype × tillage interaction for chickpea yield in dryland areas. The aim of this study was to evaluate the efficiency of the models used in stability analysis, including different AMMI indices, a combination of the two AMMI and BLUP methods, WAASB and WAASBY indices, and also to draw different diagrams to better understand the interaction of genotype × tillage (environment) and identify high-yielding chickpea genotypes adapted to the climatic conditions of rainfed regions in different tillage systems. Material and methods: Sixteen chickpea genotypes were evaluated under three tillage systems including conventional tillage with complete residue removal (CT), reduced tillage (ploughing with a chisel plough into the remaining vegetation cover at a depth of 10 to 15 cm of soil - RT), and no-till with vegetation remaining on the soil surface (CA) in farmer's fields in Delfan county, Lorestan province, during two cropping years (2019-2020). Statistical analyses were performed to determine the stability of genotypes in different tillage systems using the Metan and GGE multi-environmental experiment analysis packages in R software. AMMI statistical parameters as well as AMMI statistical-based parameters including ASV, SIPC, EV, ZA, SSI, WAASB, and WAASBY were used on the genotype × environment (tillage) interaction matrix obtained from the best linear unbiased prediction (BLUP). Results and discussion: The results of the likelihood ratio test showed that the effect of genotype and genotype × tillage interaction was significant on grain yield. Therefore, the unbiased best linear prediction (BLUP) analysis was considered appropriate for these data. Based on the AMMI Stability Value Index (ASV), genotypes 10, 4, 9, 14 and 12 had more stable yield. The simultaneous selection index (SSIASV) based on ASV identified genotypes 9, 4, 13, 10 and 6 as superior genotypes in terms of grain yield and yield stability. The AMMI2 biplot diagram based on the first two principal components identified genotypes 11, 2 and 6 as genotypes with yield stability. Considering that not all principal components contribute to the AMMI2 biplot calculation and only the first-two principal components are used, accounting for 18.47 and 25.26 percent of the genotype × tillage (environment) interaction, the WAASBY genotypic stability index was used, which allows simultaneous interpretation based on average yield and yield stability in a two-dimensional graph. Based on the WAASBY index based on BLUP analysis, genotypes 4, 5, 6, 8, 9, 11, and 15 were identified as high-yielding with stable yield. The results of the mosaic plot showed that the contribution of genotype and genotype × tillage (environment) interaction was 38.5 and 62.94 percent of the total variation, respectively. Conclusion: Overall, it seems that using the WAASBY chart with variable weighting from 0 to 100 for the WAASB index and average grain yield can lead to more reliable results from stability analysis using analyses such as factor analysis, BLUP, and AMMI in identifying selected genotypes. Considering that the mixed model and all components were used in calculating the WAASBY index, it seems that this index is superior to other indices. سابقه و هدف: امروزه کشاورزی حفاظتی در مناطق دیم به دلیل پتانسیل آن برای به حداقل رساندن خطرات اقلیمی، کاهش فرسایش خاک، بهبود کیفیت خاک و رطوبت بیشتر قابل دسترس، اهمیت زیادی پیدا کرده است. مطالعات کمی در مورد برهمکنش خاک‌ورزی × ژنوتیپ برای عملکرد نخود در زمین‌های دیم گزارش شده است. هدف از این پژوهش، ارزیابی کارایی مدل‎‌های استفاده‌شده در تجزیه پایداری شامل شاخص‎‌های مختلف AMMI، ترکیب دو روش AMMI و BLUP، شاخص‎‌های WAASB و WAASBY و همچنین ترسیم نمودارهای مختلف برای درک بهتر اثر متقابل ژنوتیپ در خاک‎ورزی (محیط) و شناسایی ژنوتیپ‌‎های پر محصول نخود سازگار با شرایط آب و هوایی مناطق دیم در سیستم‌‎های مختلف خاک‎ورزی بود. مواد و روش‎‌ها: شانزده ژنوتیپ نخود تحت سه سیستم خاک‎ورزی شامل خاک‎ورزی معمولی با حذف کامل بقایا (Conventional Tillage)، کم‎‌خاک‎ورزی (شخم با گاوآهن قلمی داخل باقیمانده پوشش گیاهی در عمق 10 تا 15 سانتی‌متری خاک – Reduced Tillage) و بدون خاک‌ورزی با باقی ماندن پوشش گیاهی در سطح خاک (Conservation Agriculture) در مزارع کشاورز (پایگاه نوآوری) در شهرستان دلفان در استان لرستان، طی دو سال زراعی (1398-1400) مورد ارزیابی قرار گرفتند. تجزیه‌‎های آماری برای تعیین پایداری ژنوتیپ‎‌ها در سیستم‌‎های مختلف خاک‎ورزی، با استفاده از بسته تجزیه آزمایش‎‌های چندمحیطی Metan و GGE در نرم‎افزار R انجام شد. از پارامترهای تجزیه AMMI و همچنین پارامترهای مبتنی بر تجزیه AMMI که شامل ASV،SIPC، EV، ZA، SSI، WAASB و WAASBY بودند، روی ماتریس برهمکنش ژنوتیپ در محیط (خاک‎ورزی) حاصل از بهترین پیش‎بینی نااریب خطی (BLUP) استفاده شد. نتایج و بحث: نتایج آزمون نسبت درست‌‎نمایی نشان داد که اثر ژنوتیپ و برهمکنش ژنوتیپ در خاک‎ورزی بر عملکرد دانه معنی‌‎دار بود؛ بنابراین، تجزیه بهترین پیش‎بینی خطی نااریب برای این داده‎‌ها مناسب تشخیص داده شد. بر اساس شاخص ارزش پایداری امی (ASV)، ژنوتیپ‎‌های 10، 4، 9، 14 و 12 دارای عملکرد پایدارتر بودند. شاخص انتخاب هم‌زمان (SSIASV) بر اساس ASV، ژنوتیپ‎‌های 9، 4، 13، 10 و 6 را از نظر عملکرد دانه و پایداری عملکرد، به عنوان ژنوتیپ‌‎های برتر شناسایی کرد. نمودار بای‎پلات AMMI2 بر مبنای دو مؤلفه اصلی اول، ژنوتیپ‌‎های 11، 2 و 6 را به عنوان ژنوتیپ‎‌های دارای پایداری عملکرد شناسایی کرد. با توجه به این که در محاسبه بای‎پلات AMMI2، تمام مؤلفه‎‌های اصلی سهیم نیستند و فقط مؤلفه‌‎های اصلی اول و دوم با توجیه 18/47 و 25/26 درصد از برهمکنش ژنوتیپ در محیط به کار گرفته شده‎‌اند، از شاخص پایداری ژنوتیپی WAASBY استفاده شد که امکان تفسیر هم‌زمان بر پایه میانگین عملکرد و پایداری عملکرد را در یک نمودار دوبعدی فراهم می‌آورد. بر اساس شاخص WAASBY مبتنی بر تجزیه BLUP، ژنوتیپ‌‎های 4، 5، 6، 8، 9، 11 و 15 پرمحصول با عملکرد پایدار شناخته شدند. نتایج نمودار موزائیکی نشان داد که سهم ژنوتیپ و برهمکنش ژنوتیپ در محیط (خاک‎ورزی) به ترتیب 38/5 و 62/94 درصد از تنوع کل بود. نتیجه‎‌گیری: درمجموع به نظر می‌‎رسد که استفاده از نمودار WAASBY با وزن‎دهی متغیر از صفر تا صد برای شاخص WAASB و میانگین عملکرد دانه می‌‎تواند به نتایج مطمئن‎تری از تجزیه پایداری با بهره‌‎گیری از تجزیه‌‎هایی مانند تجزیه عاملی، BLUP و AMMI در شناسایی ژنوتیپ‌‎های برگزیده بینجامد. با توجه به این که از مدل مختلط و همچنین تمام مؤلفه‎‌ها در محاسبه شاخص WAASBY استفاده شد، به نظر می‎رسد که این شاخص برتر از سایر شاخص‎‌ها باشد.

https://envs.sbu.ac.ir/article_105999_842b2cfa6dc73b068570539508dfd451.pdf

دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علوم محیطی 3115-7173 24 1 2026 03 21 Environmental Assessment of Land Use Dynamics and their Relationship with Heavy Metal Pollution in the Aras River Ecosystem (Northwest Iran) ارزیابی زیست‌محیطی دینامیک‌های کاربری زمین و ارتباط آن با آلودگی فلزات سنگین در اکوسیستم رودخانه ارس (شمال‌غرب ایران) 19 36 105892 10.48308/envs.2025.239978.1509 FA علی خدائی گروه علوم و مهندسی محیط‌زیست، دانشکده جغرافیا و علوم محیطی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران 0000-0001-7801-4187 رحمان زندی گروه جغرافیای طبیعی، دانشکده علوم جغرافیایی و برنامه‌ریزی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران Journal Article 2025 05 17 Introduction: Given the growing and alarming trend of land cover changes-primarily driven by unsustainable Development in agricultural, urban, and industrial sectors-surface water resources, especially rivers, are increasingly threatened by various pollutants. Among the most critical of these are heavy and toxic metals, which pose serious risks to human and ecological health by directly or indirectly entering the food chain. As a vital transboundary water resource for the northwestern provinces of Iran, the Aras River is exposed to such threats. Accordingly, this study aims to perform a spatiotemporal analysis of land cover changes and investigate their relationship with variations in heavy metal concentrations in the Aras River. The primary focus is on identifying spatial patterns of overlap between land use transformation and chemically polluted hotspots, as well as evaluating the ecological risk potential of toxic elements entering the food web. Material and methods: To analyze land cover change trends from 2001 to 2024, time-series satellite imagery from the MODIS sensor (MCD12Q1 product) was utilized. Land cover dynamics were extracted and analyzed for three key years: 2001, 2012, and 2024. Concurrently, field sampling was conducted at 13 selected stations along the Aras River during two seasonal intervals (May and August 2024). The collected water samples were acidified and prepared following standard protocols, and were chemically analyzed using Inductively Coupled Plasma Optical Emission Spectrometry (ICP-OES). Target metals included lead (Pb), arsenic (As), nickel (Ni), cadmium (Cd), mercury (Hg), and chromium (Cr), which were evaluated in terms of concentration, spatial distribution, and compliance with national and international standards (FAO, WHO, EPA). Results and discussion: Land cover analysis revealed that rangelands and agricultural lands experienced the highest rates of change throughout the study period. Chemical analysis of the water samples in May showed that concentrations of lead, arsenic, and nickel exceeded international permissible limits in several stations. In August, although lead concentrations relatively decreased, other elements including arsenic, cadmium, mercury, nickel, and chromium maintained relatively uniform levels across most stations-often approaching ecological risk thresholds. While some metal concentrations remained within safe limits for agricultural irrigation, livestock consumption, and aquatic tissue accumulation, they were deemed unsuitable for aquatic life. Long-term human exposure through consumption of contaminated agricultural, livestock, or aquatic products could pose serious toxicological risks due to bioaccumulation. Conclusion: The results indicated a significant and meaningful correlation between land use change and increased concentrations of toxic heavy metals in surface waters. These findings underscore the urgent need to revise land management policies, enforce stricter controls on the discharge of untreated effluents, and enhance continuous water quality monitoring systems. By integrating remote sensing data with laboratory-based environmental assessments, this. سابقه و هدف: با توجه به روند فزاینده و نگران‌کننده تغییرات پوشش سطح زمین که عمدتاً ناشی از توسعه ناپایدار در بخش‌های کشاورزی، شهری و صنعتی است، منابع آب سطحی به‌ویژه رودخانه‌ها با تهدید جدی از سوی آلاینده‌های مختلف مواجه شده‌اند. از جمله مهم‌ترین این آلاینده‌ها می‌توان به فلزات سنگین و سمی اشاره کرد که با ورود مستقیم یا غیرمستقیم به زنجیره غذایی، سلامت انسان و سایر موجودات زنده را به مخاطره می‌اندازند. رودخانه ارس، به‌عنوان یک منبع آبی مرزی و حیاتی برای استان‌های شمال‌غرب ایران، در معرض چنین خطراتی قرار دارد. براین‌اساس، پژوهش حاضر با هدف تحلیل هم‌زمان تغییرات فضایی‌ـ‌زمانی پوشش سطح زمین و بررسی ارتباط آن با تغییرات غلظت فلزات سنگین در آب رودخانه ارس صورت گرفته است. تمرکز اصلی بر شناسایی الگوهای مکانی هم‌پوشانی بین تغییرات کاربری زمین و نقاط دارای آلودگی شیمیایی بالا و همچنین ارزیابی پتانسیل خطر زیستی ناشی از ورود این عناصر به زنجیره غذایی بوده است. مواد و روش‌ها: در این تحقیق، جهت تحلیل روند تغییرات پوشش سطح زمین در دوره 2001 تا 2024، از تصاویر سری زمانی سنجنده MODIS (محصول MCD12Q1) استفاده شد. تغییرات پوشش زمین در سه بازه زمانی کلیدی (2001، 2012 و 2024) استخراج و تحلیل شد. هم‌زمان، به‌منظور بررسی وضعیت آلودگی فلزات سنگین، نمونه‌برداری میدانی از ۱۳ ایستگاه منتخب در امتداد رودخانه ارس طی دو بازه زمانی (اردیبهشت و مرداد ۱۴۰۳) انجام گرفت. نمونه‌های جمع‌آوری‌شده پس از آماده‌سازی و اسیدی‌سازی، با استفاده از دستگاه طیف‌سنجی نشر پلاسمای القایی (ICP-OES) مورد تجزیه شیمیایی قرار گرفتند. فلزات هدف شامل سرب (Pb)، آرسنیک (As)، نیکل (Ni)، کادمیم (Cd)، جیوه (Hg) و کروم (Cr) بودند که ازنظر غلظت، توزیع مکانی و انطباق با استانداردهای ملی و بین‌المللی (FAO، WHO، EPA) ارزیابی شدند. نتایج و بحث: نتایج تحلیل پوشش زمین نشان داد که کاربری‌های مراتع و اراضی زراعی - کشاورزی بیشترین نرخ تغییرات را طی دوره مطالعه داشته‌اند و نتایج تجزیه شیمیایی آب در اردیبهشت نشان داد که غلظت فلزات سرب، آرسنیک و نیکل در برخی ایستگاه‌ها فراتر از حدود مجاز بین‌المللی بوده‌اند. در مرداد، با وجود کاهش نسبی غلظت سرب، سایر عناصر شامل آرسنیک، کادمیم، جیوه، نیکل و کروم در اکثر ایستگاه‌ها دارای مقادیر نسبتاً یکنواخت و نزدیک به مرز خطر زیستی بودند. مقایسه داده‌ها با استانداردهای ملی و بین‌المللی نشان داد که اگرچه برخی فلزات در محدوده ایمن برای مصارف آبیاری کشاورزی، دام و طیور و آستانه‌های زیستی برای تجمع در بافت آبزیان قرار دارند، اما برای سلامت آبزیان مناسب ارزیابی نشد و در صورت مصرف مستقیم یا غیرمستقیم انسانی این منابع از طریق محصولات کشاورزی و دامی یا آبزیان، احتمال تجمع زیستی و بروز اثرات سمی جدی در بلندمدت وجود دارد. نتیجه‌گیری: بر اساس نتایج، ارتباطی معنادار میان تغییرات کاربری زمین و افزایش غلظت فلزات سمی در آب شناسایی شد. این یافته‌ها ضرورت بازنگری در سیاست‌های مدیریت سرزمین، اعمال محدودیت بر تخلیه پساب‌های آلوده و تقویت سامانه‌های پایش مستمر کیفی منابع آب را برجسته می‌سازند. پژوهش حاضر با تلفیق داده‌های سنجش‌ازدور و تحلیل‌های آزمایشگاهی، مدلی جامع برای بررسی اثرات زیست‌محیطی تغییرات کاربری زمین ارائه می‌دهد که می‌تواند در سایر حوضه‌های آبی کشور نیز به کار گرفته شود.

https://envs.sbu.ac.ir/article_105892_d6ca9d00fac44780f00fc130a795da82.pdf

دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علوم محیطی 3115-7173 24 1 2026 03 21 Comparative Assessment of Carbon Sequestration and Soil Properties in Rangeland and Cropland (Case Study: Chatāl, Golestan Province) ارزیابی مقایسه‌ای ترسیب کربن و خصوصیات خاک در کاربری‌های‌ اراضی مرتعی و زراعی (مطالعه موردی: چاتال، استان گلستان) 37 52 106000 10.48308/envs.2025.238362.1481 FA محمد علی نژاد گروه مدیریت مناطق بیابانی، دانشکده مرتع و آبخیزداری، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان، ایران حمیدرضا عسگری گروه مدیریت مناطق بیابانی، دانشکده مرتع و آبخیزداری، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان، ایران چوقی بایرام کمکی گروه مدیریت مناطق بیابانی، دانشکده مرتع و آبخیزداری، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان، ایران مارن البرمن گروه مطالعات محیط زیست، دانشکده محیط زیست، دانشگاه واترلو، کانادا مژگان سادات عظیمی گروه مرتع‌داری، دانشکده مرتع و آبخیزداری، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان، ایران Journal Article 2025 01 13 Introduction: Population growth and increasing human needs have led to a rise in fossil fuel consumption and land-use changes, resulting in climate change and global warming. Carbon sequestration has gained significant importance as a management strategy for controlling atmospheric carbon levels. The objective of this study is to evaluate carbon sequestration rates and soil characteristics in rangeland and agricultural land uses in the Chatāl region of Golestan Province. Material and methods: This study was conducted in the Chatal village watershed in Golestan Province, covering an area of 3000 hectares. Soil sampling was performed at 100 points at a depth of 0-30 cm. Parameters including bulk density, organic carbon, pH, electrical conductivity, soil texture, and aggregate stability were measured using standard methods. After determining and calculating all parameters, data normality was first examined using the Shapiro-Wilk test, and a t-test was used to compare the rangeland and agricultural land uses. Additionally, the correlation of the studied parameters was performed using the Pearson's correlation coefficient test using R software. Results and discussion: The results indicated that the mean organic carbon content in rangeland land use (1.42%) was higher than in agricultural land use (0.79%). Additionally, the mean bulk density in agricultural land use (1.51 g/cm³) was lower than in rangeland (1.06 g/cm³). Soil aggregate stability in rangeland land use (8.51) was significantly higher than in agricultural land use (4.3). A significant positive correlation was observed between organic matter and carbon sequestration in both land uses, with correlation coefficients of 0.84 in rangeland and 0.77 in agricultural land use. Furthermore, electrical conductivity exhibited a negative impact on carbon sequestration in agricultural land use (correlation coefficient of -0.22). Conclusion: The results of this study highlight the challenges in maintaining soil quality and carbon sequestration capacity in agricultural lands. Based on the comparison between rangeland and agricultural land uses, it is evident that rangeland land use plays a more significant role in carbon sequestration. This is due to the presence of more stable vegetation cover and better management of organic matter in rangelands. In agricultural land uses, common farming practices such as plowing and the use of chemical fertilizers can lead to a decrease in soil organic carbon content. In contrast, rangeland use, which typically includes more stable vegetation cover, can contribute to maintaining and increasing carbon sequestration. To enhance carbon sequestration capacity in both land use types, the following recommendations are proposed: Promote sustainable agricultural practices that help maintain soil structure and reduce soil compaction, Preserve and expand rangelands by preventing their conversion to agricultural lands, Provide necessary training to farmers about the importance of organic matter and methods to increase it in the soil, Conduct further research to identify best practices for increasing carbon storage in both land use types across different regions. These recommendations can contribute to effective management policies for mitigating the negative effects of climate change and emphasize the need for sustainable agricultural practices. Rangeland land use plays a greater role in carbon sequestration compared to agriculture. These findings emphasize that proper management of natural resources and preservation of vegetation cover can contribute to increasing carbon sequestration capacity. It is recommended to promote sustainable agricultural practices and prevent the conversion of rangelands to agricultural lands. سابقه و هدف: افزایش جمعیت و نیازهای روزافزون انسان باعث افزایش مصرف سوخت‌های فسیلی و تغییر کاربری اراضی شده که منجر به تغییر اقلیم و گرمایش جهانی گردیده است. ترسیب کربن به‌عنوان یک راهکار مدیریتی برای کنترل میزان کربن در جو اهمیت ویژه‌ای دارد. هدف از تحقیق حاضر، مطالعه و ارزیابی میزان ترسیب کربن و خصوصیات خاک در کاربری‌های مرتع و کشاورزی در منطقه چاتال استان گلستان است. مواد و روش‌ها: این مطالعه در حوضه روستای چاتال در استان گلستان، با مساحت 3000 هکتار انجام شد. نمونه‌برداری از خاک از 100 نقطه در عمق 30–0 سانتی‌متر انجام گرفت. پارامترهای وزن مخصوص ظاهری، کربن آلی، pH، هدایت الکتریکی، بافت خاک و پایداری خاکدانه‌ها با استفاده از روش‌های استاندارد اندازه‌گیری شدند. پس از تعیین و محاسبه تمامی پارامترها، ابتدا نرمال بودن داده‌ها به‌وسیله آزمون شاپیرو-ویلک بررسی و به منظور بررسی و مقایسه دو کاربری مرتعی و زراعی از آزمون t-test استفاده شد همچنین همبستگی پارامترهای مطالعه شده با آزمون ضریب همبستگی پیرسون بررسی و در محیط نرم‌افزار R اجرا گردید. نتایج و بحث: نتایج نشان داد که میانگین کربن آلی در کاربری اراضی مرتعی (42/1 درصد) بیشتر از کشاورزی (79/0 درصد) است. همچنین، میانگین جرم مخصوص ظاهری در کاربری اراضی زراعی (51/1 گرم بر سانتی‌متر مکعب) کمتر از مرتع (06/1 گرم بر سانتی‌متر مکعب) بود. پایداری خاکدانه‌ها نیز در کاربری اراضی مرتعی (51/8) به‌طور معناداری بالاتر از کشاورزی (3/4) بود. همبستگی مثبت معناداری بین ماده آلی و ترسیب کربن در هر دو کاربری مشاهده شد، به‌طوری‌که ضریب همبستگی بین ماده آلی و ترسیب کربن در کاربری اراضی مرتعی 84/0 و در کشاورزی 77/0 بود. همچنین، هدایت الکتریکی تأثیر منفی بر ترسیب کربن در کاربری اراضی زراعی داشت (ضریب همبستگی 22/0-). نتیجه‌گیری: نتایج این تحقیق نشان‌دهنده چالش‌های موجود در حفظ کیفیت خاک و ظرفیت ترسیب کربن در اراضی کشاورزی است. با توجه به نتایج مقایسه کاربری اراضی مرتعی و کشاورزی، مشخص است که کاربری اراضی مرتعی نقش بیشتری در ترسیب کربن دارد. این امر به دلیل وجود پوشش گیاهی پایدارتر و مدیریت بهتر مواد آلی در مراتع است. در کاربری‌های کشاورزی، معمولاً فعالیت‌های زراعی مانند شخم زدن و استفاده از کودهای شیمیایی می‌تواند منجر به کاهش محتوای کربن آلی خاک شود. در مقابل، کاربری اراضی مرتعی که معمولاً شامل پوشش گیاهی پایدارتر است، می‌تواند به حفظ و افزایش ترسیب کربن کمک کند. برای افزایش ظرفیت ترسیب کربن در هر دو نوع کاربری، ترویج شیوه‌های زراعی پایدار که به حفظ ساختار خاک و کاهش فشردگی آن کمک کند، حفظ و گسترش مراتع با جلوگیری از تبدیل آن‌ها به اراضی کشاورزی، ارائه آموزش‌های لازم به کشاورزان درباره اهمیت مواد آلی و روش‌های افزایش آن‌ها در خاک و انجام تحقیقات بیشتر، برای شناسایی بهترین شیوه‌ها برای افزایش ذخیره‌سازی کربن در هر دو نوع کاربری و در مناطق مختلف، پیشنهاد می‌شود؛ چراکه این توصیه‌ها می‌توانند به سیاست‌های مدیریتی مؤثر برای کاهش اثرات منفی تغییرات اقلیمی کمک کنند و بر لزوم توجه به شیوه‌های زراعی پایدار تأکید نمایند. کاربری اراضی مرتعی نقش بیشتری در ترسیب کربن نسبت به کشاورزی دارد. این نتایج تأکید می‌کنند که مدیریت مناسب منابع طبیعی و حفظ پوشش گیاهی می‌تواند به افزایش ظرفیت ترسیب کربن کمک کند. پیشنهاد می‌شود که شیوه‌های زراعی پایدار ترویج شود و از تبدیل مراتع به اراضی کشاورزی جلوگیری گردد.

https://envs.sbu.ac.ir/article_106000_0d587a540c82edbb45fe0b3b7769fdb8.pdf

دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علوم محیطی 3115-7173 24 1 2026 05 20 Environmental Impact Assessment of Waste Disposal Methods in Khorramabad City Using the RIAM Matrix ارزیابی و مقایسه روش‌های دفع پسماند به عنوان آلاینده در شهر خرم‌آباد با استفاده از روش ماتریس ارزیابی سریع (RIAM) 53 70 106003 10.48308/envs.2025.238661.1487 FA سارا دریکوندی گروه فناوری‌های محیط زیست، پژوهشکده علوم محیطی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران نوشین بیرجندی گروه مهندسی محیط زیست، دانشکده منابع طبیعی دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران 0000-0002-8266-8332 مرتضی قبادی گروه مهندسی محیط زیست، دانشکده منابع طبیعی دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران Journal Article 1970 01 01 Introduction Waste management is a fundamental challenge in urban communities, particularly in developing cities. Khorramabad, like many other cities in developing regions, faces the issue of improper waste disposal, leading to significant negative impacts on both the environment and public health. The aim of this research was to assess the environmental impacts of various waste disposal methods and identify the most appropriate option for waste management in Khorramabad. Material and methods: In this study, four waste disposal methods were evaluated: sanitary landfilling, unhygienic landfilling, recycling, and composting. The evaluation was conducted using the Rapid Impact Assessment Matrix (RIAM), which allows for a structured and comprehensive analysis of the environmental, economic, and social impacts of each method. This tool facilitates the identification of the strengths and weaknesses of each waste disposal method, providing valuable insights for decision-makers in choosing the most suitable waste management strategy based on local conditions. Results and discussion: The results indicated that composting, with a score of -182 in the RIAM matrix, emerged as the most sustainable and efficient waste management solution. Composting offers significant environmental and economic benefits, particularly in cities with a high proportion of biodegradable waste. This method not only reduces the volume of waste sent to landfills but also transforms organic waste into valuable products for agriculture or green spaces, thus contributing to local economic development. Additionally, composting reduces the environmental burden associated with waste disposal, such as greenhouse gas emissions and contamination of soil, water, and air, which are commonly associated with unhygienic landfilling. When compared to other waste management methods, particularly unhygienic landfilling, composting demonstrated a clear advantage. Unhygienic landfilling, which received the lowest score of -620, was found to have detrimental environmental and economic impacts. This method contributes to pollution in the form of greenhouse gases, hazardous pollutants, and leachate, posing significant risks to public health and the environment. Moreover, unhygienic landfilling is economically inefficient due to the high costs associated with land acquisition, long-term waste management, and environmental monitoring. In contrast, composting offers a more cost-effective solution by reducing landfill reliance and creating new opportunities in the green economy. The study also highlighted the value of the RIAM matrix as an effective analytical tool for assessing the environmental and economic impacts of different waste management strategies. This matrix provides a comprehensive framework for decision-makers to systematically compare the trade-offs between various waste management methods. It proved particularly useful in providing a rapid and systematic evaluation of the environmental and economic implications of each method, aiding in the selection of the most appropriate strategy for the specific needs of Khorramabad. Conclusion: In conclusion, the findings of this research suggest that composting is the most viable and sustainable waste management option for Khorramabad. By reducing landfill waste, minimizing environmental pollution, and creating economic opportunities, composting presents a highly effective solution for managing biodegradable waste. Although the implementation of composting requires significant initial investment, its long-term benefits, including reduced environmental impacts and enhanced economic growth, justify the investment. This study provides valuable insights for urban managers to make informed and optimal decisions regarding sustainable waste management strategies for the future of Khorramabad. سابقه و هدف: مدیریت پسماند یکی از چالش‌های اساسی در جوامع شهری، به‌ویژه در شهرهای درحال‌توسعه است. شهر خرم‌آباد با مشکل دفن غیربهداشتی پسماندهای شهری مواجه بوده که تأثیرات منفی گسترده‌ای بر محیط‌زیست و سلامت عمومی دارد. این پژوهش با هدف ارزیابی اثرات محیط‌زیستی روش‌های مختلف دفع پسماند و شناسایی مناسب‌ترین گزینه برای مدیریت پسماند در خرم‌آباد انجام شد. مواد و روش‌ها: در این تحقیق، چهار روش دفع پسماند شامل دفن بهداشتی، دفن غیربهداشتی، بازیافت و تولید کمپوست با استفاده از ماتریس ارزیابی اثرات محیط‌زیستی سریع (RIAM) مورد بررسی و مقایسه قرار گرفت. این ابزار به دلیل ساختار نظام‌مند و قابلیت تحلیل چندجانبه، امکان شناسایی نقاط قوت و ضعف هر روش را فراهم می‌کند. نتایج و بحث: نتایج این مطالعه نشان داد که روش تولید کمپوست با کسب امتیاز 182- در ماتریس RIAM به‌ عنوان یک راه‌حل پایدار و کارآمد در مدیریت پسماندهای شهری، دارای مزایای قابل‌توجه محیط‌زیستی و اقتصادی است. با توجه به سهم بالای مواد فسادپذیر در ترکیب پسماندهای شهری، فرآیند تولید کمپوست نه‌تنها می‌تواند حجم پسماندهای ارسالی به محل‌های دفن را به ‌طور معناداری کاهش دهد، بلکه از طریق تبدیل این مواد به محصولی مفید و قابل استفاده در کشاورزی یا فضای سبز، به ایجاد ارزش‌افزوده و تقویت اقتصاد محلی کمک کند. این روش در مقایسه با سایر روش‌های مدیریت پسماند، به‌ویژه دفن غیربهداشتی که با چالش‌های جدی مانند آلودگی خاک، آب‌وهوا و همچنین هزینه‌های بالای کنترل و نظارت همراه است، از برتری قابل‌توجهی برخوردار است. در این تحقیق، روش دفن غیربهداشتی به دلیل پیامدهای منفی محیط‌زیستی و اقتصادی، با امتیاز 620- کمترین امتیاز را در میان گزینه‌های مورد بررسی کسب کرد. این روش نه‌تنها باعث انتشار گازهای گلخانه‌ای و آلاینده‌های خطرناک می‌شود، بلکه به دلیل نیاز به زمین‌های وسیع و هزینه‌های بالای مدیریت، از نظر اقتصادی نیز مقرون‌به‌صرفه نیست. در مقابل، تولید کمپوست به ‌عنوان یک روش سازگار با محیط‌زیست، می‌تواند به کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای، حفظ منابع طبیعی و ایجاد فرصت‌های شغلی جدید منجر شود. همچنین نتایج نشان داد که استفاده از ماتریس RIAM به ‌عنوان ابزاری مؤثر برای ارزیابی و مقایسه تأثیرات محیط‌زیستی و اقتصادی روش‌های مختلف مدیریت پسماند و یک ابزار تحلیلی جامع، می‌تواند به تصمیم‌گیرندگان و مدیران در انتخاب بهترین روش مدیریت پسماند، بر اساس شرایط محلی و نیازهای خاص هر منطقه کمک کند. کاربرد این ماتریس به‌ویژه در شرایطی که نیاز به ارزیابی سریع و سیستماتیک تأثیرات محیط‌زیستی و اقتصادی وجود دارد، بسیار ارزشمند است. نتیجه‌گیری: درمجموع، یافته‌های این تحقیق حاکی از آن است که تولید کمپوست نه‌تنها به ‌عنوان یک روش دوستدار محیط‌زیست، بلکه به‌ عنوان یک راه‌حل اقتصادی پایدار، می‌تواند نقش مهمی در بهبود سیستم‌های مدیریت پسماند در شهر خرم‌آباد ایفا نماید. این روش با کاهش حجم پسماندهای دفنی، کاهش آلودگی‌های محیط‌زیستی و ایجاد فرصت‌های اقتصادی، گزینه‌ای ایده‌آل برای شهرها و مناطق با حجم بالای پسماندهای فسادپذیر محسوب می‌شود. اگرچه اجرای این روش نیازمند سرمایه‌گذاری اولیه قابل‌توجهی است، اما مزایای محیط‌زیستی و اقتصادی آن در بلندمدت این هزینه را توجیه می‌کند. این مطالعه به مدیران شهری کمک می‌کند تا بر اساس تحلیل‌های جامع، تصمیم‌گیری‌های بهینه‌ای برای مدیریت پایدار پسماند اتخاذ کنند.

https://envs.sbu.ac.ir/article_106003_72b06eb69514c4983fd747dd78e69b77.pdf

دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علوم محیطی 3115-7173 24 1 2026 03 21 Bioremediation of Petroleum Compounds Through Optimizing of Ligninolytic Enzyme Production پاک‌سازی زیستی ترکیبات نفتی با بهینه‌سازی تولید آنزیم‌های لیگنینولایتیک 71 86 106002 10.48308/envs.2025.238367.1480 FA میترا پارسا گروه بیوتکنولوژی صنعت و محیط، پژوهشکده علوم پایه کاربردی جهاد دانشگاهی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران الهه پورفخرایی گروه بیوتکنولوژی صنعت و محیط، پژوهشکده علوم پایه کاربردی جهاد دانشگاهی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران سمیرا سعیدی اکبرزاده گروه بیوتکنولوژی صنعت و محیط، پژوهشکده علوم پایه کاربردی جهاد دانشگاهی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران شعله مصنفی گروه بیوتکنولوژی صنعت و محیط، پژوهشکده علوم پایه کاربردی جهاد دانشگاهی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران کمال خدایی گروه زمین شناسی محیطی، پژوهشکده علوم پایه کاربردی جهاد دانشگاهی دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران فرهاد جدیدی گروه بیوتکنولوژی صنعت و محیط، پژوهشکده علوم پایه کاربردی جهاد دانشگاهی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران Journal Article 2025 01 13 Introduction: Oil, as the most important economic resource in the country, not only generates income but also inevitably causes environmental pollution during the stages of extraction, refining, distribution, and storage. Microorganisms utilize degrading enzymes of petroleum compounds to break down hydrocarbons as a carbon source in environmental stress. Enzymes usage, due to their lack of pollution and controllability, is the best method for cleaning up environmental pollutants. One of the best enzymes for degrading oil compounds is ligninolytic enzymes produced by fungi. The aim of this study is to optimize the production of enzymes that degrade petroleum compounds for oil pollution cleanup. Material and methods: In this study, the fungal strain 2E, which was preserved in the microorganism bank of Academic Center for Education, Culture and Research (ACECR) of Shahid Beheshti University, was utilized, and its ability to produce ligninolytic enzymes was investigated. The experimental design was carried out with the Minitab 22.2.1 software for optimizing enzyme production, and the environment that had the highest protein level was identified using spectrophotometry and Bradford method. Enzymatic assays were performed at wavelengths of 420 and 595 nanometers for laccase and peroxidases, respectively, using suitable substrates. The concentration of protein in each of the specified environments was determined, and the degradation of crude oil was measured using lignin-degrading enzymes. Results and discussion: Fungus was identified as a producer of ligninolytic enzymes. Decomposition of guaiacol and the color change of the culture medium to brown indicated the activity of the laccase enzyme and the reaction on substrate was confirmed by formation of red color in the presence of manganese peroxidase and decolorization of azure in the presence of lignin peroxidase. Using Minitab 22.2.1 software and cultivation results in 12 culture media from the experimental design with the aforementioned software, the stirring and inducing factors showed the greatest effect. The highest protein concentration was obtained under conditions of 5 grams per liter of glucose, 0.02 grams per liter of ammonium sulfate, 0.1 millimolar of copper sulfate, 4% crude oil, pH 7, temperature at 30 degrees Celsius, 15 milliliters of inoculum, and a stirring speed of 150 rpm. Three media with high protein concentration were tested for enzyme activity, and a direct relationship between protein concentration and the activity of ligninolytic enzymes was observed, leading to the selection of the optimal environment. The supernatant obtained from the fungal culture in the optimal condition was concentrated using ammonium sulfate precipitation and chromatography, with enzyme activity measured at 128.32 U/ml for laccase and 59.4 U/ml for peroxidases. The enzymatic biodegradation ability in the presence of crude oil was investigated, and based on the results of gas chromatography, the degradation rate of crude oil was calculated to be 88.3± 2.17 percent, which indicates a high degradation capability compared to other scientific reports regarding petroleum compounds. Ligninolytic enzymes, due to their wide substrate range and high structural flexibility, can react with petroleum compounds as pseudo-substrates and can lead to biodegradation and environmental cleanup. Conclusion: Based on the results of this research, ligninolytic enzymes can be considered a powerful option for petroleum compounds biodegradation as a pseudo-substrate. From an economic perspective, optimizing ligninolytic enzymes production in an appropriate environment for practical use is important. It is hoped that the use of hydrocarbon-degrading enzymes as an environmentally friendly method will pave a new path for addressing oil pollution. سابقه و هدف: نفت به‌عنوان مهم‌ترین منبع اقتصادی در کشور علاوه بر ایجاد درآمد، به ‌صورت اجتناب‌ناپذیری در مراحل استخراج، پالایش، توزیع و انبارش سبب آلودگی محیط‌زیست می‌گردد. میکروارگانیسم‌ها در تنشهای محیطی از آنزیم‌های تجزیه‌کننده ترکیبات نفتی برای تجزیه هیدروکربن‌ها به‌عنوان منبع کربن استفاده می‌کنند. استفاده از آنزیم‌ها، به دلیل عدم ایجاد آلودگی و قابلیت کنترل، بهترین روش پاک‌سازی آلودگی‌های محیط‌زیست است. از بهترین آنزیم‌ها برای تجزیه ترکیبات نفتی، آنزیم‌های لیگنینولایتیک هستند که توسط قارچ‌ها تولید می‌شوند. هدف از انجام این آزمایش، بهینه‌سازی تولید آنزیم‌های تجزیه‌کننده ترکیبات نفتی برای پاک‌سازی آلودگی نفتی است. مواد و روش‌ها: در این پژوهش از سویه‌ قارچی E2 که در بانک میکروارگانیسمی جهاد دانشگاهی شهید بهشتی نگهداری می‌شد استفاده گردید و توانایی تولید آنزیمهای لیگنینولایتیک در آن بررسی شد. طراحی آزمایش با نرم‌افزار 1، 2، 22 Minitab برای بهینه‌سازی تولید آنزیم صورت گرفت و محیطی که بیشترین میزان پروتئین را داشت، با روش اسپکتروفتومتری و بردفورد شناسایی شد. سنجش آنزیمی در طول‌موج 420 و 595 نانومتر به ترتیب برای لاکاز و پراکسیدازها، با سوبسترای مناسب انجام شد. میزان غلظت پروتئین هر یک از محیط‌هایی که با مشخص شده بود تعیین شد و میزان تجزیه نفت خام با آنزیم‌های لیگنینولایتیک سنجش گردید. نتایج و بحث: قارچ مورد مطالعه مولد آنزیم‌های لیگنینولایتیک شناخته شد، تجزیه گایاکول و تغییر رنگ محیط کشت به رنگ قهوه‌ای نشان از فعالیت آنزیم لاکاز و واکنش بر سوبسترا در ایجاد رنگ قرمز در حضور منگنز پراکسیداز و رنگ‌بری آزور در حضور لیگنین پراکسیداز تأیید گردید. با استفاده از نرم‌افزار Minitab 22.2.1 و نتایج کشت در 12 محیط کشت حاصل از طراحی آزمایش با نرم‌افزار مذکور فاکتور هم زدن و القاکننده بیشترین تأثیر را نشان دادند. بیشترین غلظت پروتئین در شرایط گلوکز 5 گرم در لیتر، آمونیوم سولفات 02/0 گرم در لیتر، سولفات مس 1/0 میلی‌مولار و 4% نفت خام (حجمی/حجمی)، 7pH=، دما 30 درجه سانتی‌گراد، 15 میلی‌لیتر مایه تلقیح و سرعت همزنی rpm 150 به دست آمد. سه محیط با غلظت بالای پروتئین مورد سنجش فعالیت آنزیمی قرار گرفتند و رابطه مستقیم بین غلظت پروتئین و فعالیت آنزیم‌های لیگنینولایتیک مشاهده گردید و محیط بهینه انتخاب شد. سوپرناتانت حاصل از کشت قارچ در محیط بهینه با روش‌های رسوب‌دهی با سولفات آمونیوم و کروماتوگرافی تغلیظ شد و میزان فعالیت آنزیمی به ترتیب برای لاکاز و پراکسیدازها U/ml 32/128 و U/ml 4/59 محاسبه شد. توانایی تجزیه زیستی آنزیمی در حضور نفت خام بررسی شد و بر اساس نتایج کروماتوگرافی گازی میزان تجزیه نفت خام 2.17± 3/88 درصد محاسبه شد که نسبت به گزارش‌های علمی دیگر توان تجزیه‌ای بالایی را در مقابل ترکیبات نفتی نشان می‌دهد. آنزیم‌های لیگنینولایتیک به دلیل گستره دامنه سوبسترایی وسیع و انعطاف‌پذیری بالای ساختاری قابلیت واکنش با ترکیبات نفتی را به‌عنوان شبه سوبسترا دارند و می‌توانند سبب تجزیه زیستی و پاک‌سازی محیط‌زیست شوند. نتیجه‌گیری: بر اساس نتایج این پژوهش، میتوان آنزیم‌های لیگنینولایتیک را گزین‌های توانمند در تجزیه زیستی ترکیبات نفتی به ‌عنوان شبه سوبسترا بر شمرد. از نظر اقتصادی، بهینه‌سازی تولید آنزیم‌های لیگنینولایتیک در محیط مناسب برای استفاده کاربردی دارای اهمیت است. امید است استفاده از آنزیم‌های تجزیه‌کننده نفت به ‌عنوان یک روش دوست‌دار محیط‌زیست، مسیر نوینی برای رفع آلودگی‌های نفتی باشد.

https://envs.sbu.ac.ir/article_106002_4edf1dec2840be4c0dc025ff0dd13109.pdf

دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علوم محیطی 3115-7173 24 1 2026 05 18 Environmental and Socio-Economic Sustainability in the Country's Mining Companies Through the Interaction Between Knowledge Management and Green Innovation: A Structural Modeling Approach پایداری در شرکت‌های معدنی ایران در نتیجه تعامل بین مدیریت دانش و نوآوری سبز: رویکرد مدل‌سازی ساختاری 87 104 105973 10.48308/envs.2025.236210.1413 FA محمد رحمانی گروه علوم محیط زیست، دانشکده علوم دریایی و محیطی دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران فرهان احمدی میرقائد گروه علوم محیط زیست، دانشکده علوم دریایی و محیطی دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران Journal Article 1970 01 01 Introduction: The mining industry is a major contributor to environmental pollution, exerting a direct Impact on the three pillars of sustainable development: the economy, the environment, and society. Consequently, it is imperative to integrate the principles of sustainability into the operations of industrial and mining companies.The implementation of sustainability principles ensures the economic viability, environmental sustainability, and social responsibility of mineral resource exploitation and processing.This business tool necessitates the introduction of clean or green technologies and is highly dependent on knowledge. The objective of this study was to evaluate the impact of knowledge management practices on green innovation and sustainable business practices, as well as their relationship with sustainability in Iranian mining companies. Material and methods: The present study employed a questionnaire-based approach, which was conducted between April and the end of September of 2022. The survey was distributed to employees of six mining companies in the country, and a total of 647 questionnaires were completed online.A structural equation modeling approach was employed to assess the causal relationship between knowledge management, green innovation, and sustainable operations in the mining industry. The indirect effects of the dimensions of knowledge management on the dimensions of sustainable development were investigated using the bootstrap method, with the dimensions of green innovation serving as the mediating variable. Results and discussion: The findings indicate that knowledge management exerts a direct and significant positive influence on green innovation (β=0.80, P-value<0.01) and sustainable business (β=0.34, P-value<0.01). Conversely, the findings revealed a direct and significant positive effect of green innovation on sustainable business (β=0.65, P-value<0.01). Additionally, the indirect effects of knowledge management dimensions on sustainable business dimensions, in the presence of intermediaries, were found to be significant. The findings of the research indicated that knowledge management is a crucial factor in the development of green innovation and sustainable business practices in mining companies. Additionally, green innovation was identified as a crucial predictor of sustainable business practices. Both dimensions of green innovation, namely green technology innovation and green management innovation, can be considered mediators of the relationship between knowledge management dimensions (namely, creation, acquisition, sharing, and application of knowledge) and sustainable business dimensions. Conclusion: This study indicate that the sustainable business of the country's mining companies can be enhanced through the influence of knowledge management and green innovation. Furthermore, it is crucial to incorporate all facets of knowledge management and green innovation in order to achieve comprehensive business sustainability. سابقه و هدف: صنعت معدن یکی از بزرگ‌ترین آلاینده‌های محیط زیست است و تأثیرات مثبت و منفی بر هر سه رکن توسعه پایدار یعنی اقتصاد، محیط زیست و جامعه دارد. ازاین‌رو، اجرای اصول پایداری در عملیات شرکت‌های صنعتی و معدنی حائز اهمیت است. اجرای اصل پایداری، بهره‌برداری و فرآوری مواد خام معدنی را از نظر اقتصادی، محیط زیست و مسئولیت اجتماعی ارتقاء می‌بخشد. این مطالعه با هدف ارزیابی اثر شیوه‌های مدیریت دانش بر نوآوری سبز و کسب‌وکار پایدار و ارتباط آن‌ها با پایداری در شرکت‌های معدنی ایران انجام شد. مواد و روش‌ها: این مطالعه به‌صورت پرسشنامه‌ای و بر اساس نظرسنجی کارکنان در شش شرکت معدنی در کشور در بازه زمانی فروردین تا پایان شهریور 1401 انجام شد. پرسشنامه‌ها بر اساس نظرسنجی‌های آنلاین از 647 نفر تکمیل شد. از رویکرد مدل‌سازی معادلات ساختاری برای ارزیابی رابطه علّی بین مدیریت دانش، نوآوری سبز و عملیات پایدار صنعت معدن استفاده گردید. اثرات غیرمستقیم ابعاد مدیریت دانش از طریق ابعاد نوآوری سبز بر ابعاد توسعه پایدار با استفاده از روش بوت استرپ بررسی شد. نتایج و بحث: نتایج نشان داد که مدیریت دانش بر نوآوری سبز (β=0.80, P-value<0.01) و کسب‌وکار پایدار (β=0.34, P-value<0.01) تأثیر مثبت مستقیم و معناداری دارد. از سوی دیگر مشخص شد که نوآوری سبز تأثیر مثبت مستقیم و معناداری بر کسب‌وکار پایدار دارد (β=0.65, P-value<0.01). به‌علاوه، اثرات غیرمستقیم ابعاد مدیریت دانش بر ابعاد کسب‌وکار پایدار با حضور واسطه‌ها نیز معنادار به دست آمد. نتایج پژوهش نشان داد که مدیریت دانش عامل تعیین‌کننده مهمی برای نوآوری سبز و کسب‌وکار پایدار در شرکت‌های معدنی است. افزون بر این، نوآوری سبز یک عامل تعیین‌کننده مهم برای کسب‌وکار پایدار است. دو بُعد نوآوری سبز، یعنی فناوری سبز و مدیریت سبز تا حدی می‌تواند به عنوان واسطه بین ابعاد مدیریت دانش (ایجاد، کسب، اشتراک و کاربرد دانش) و کسب‌وکار پایدار در نظر گرفته شود. نتیجه‌گیری: نتایج این مطالعه تأیید کرد که کسب‌وکار پایدار شرکت‌های معدنی کشور تحت تأثیر مدیریت دانش و نوآوری سبز می‌تواند بهبود یابد. به‌علاوه، گنجاندن تمامی مؤلفه‌های مدیریت دانش و نوآوری سبز در دستیابی به تمامی مؤلفه‌های پایداری کسب‌وکار حائز اهمیت است.

https://envs.sbu.ac.ir/article_105973_cb7607a18a26ad3289ea7a2d82f69ddd.pdf

دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علوم محیطی 3115-7173 24 1 2026 03 21 Prediction of Dust Storms in Sistan Plain (Application of Multivariate Regression and Adaptive Neuro-Fuzzy Inference System) پیش بینی طوفان‌های گرد و غباری در دشت سیستان (کاربرد تلفیق رگرسیون چند متغیره و شبکه عصبی – فازی ANFIS) 105 118 106563 10.48308/envs.2025.238549.1483 FA محدثه میر گروه اقتصاد کشاورزی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه زابل، زابل، ایران محمود احمدپور برازجانی گروه اقتصاد کشاورزی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه زابل، زابل، ایران علیرضا سرگزی گروه اقتصاد کشاورزی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه زابل، زابل، ایران ماشاالله سالارپور گروه اقتصاد کشاورزی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه زابل، زابل، ایران سامان ضیایی گروه اقتصاد کشاورزی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه زابل، زابل، ایران Journal Article 2025 01 28 Introduction: Forecasting the trend of storms provides the possibility of planning to control the dust crisis for managers and officials. Artificial neural network patterns are among the most widely used methods for prediction. In most studies, researchers form several models to find the most suitable artificial neural network model that is more accurate in order to choose the model that has the most accuracy. The aim of this research is to combine the multivariate regression model and ANFIS fuzzy neural network in order to achieve the appropriate model faster. Material and methods: In this research, the data of dusty days, temperature, rainfall, relative humidity taken from Zabol synoptic station, statistical yearbooks and statistics related to Hirmand river flow have been used. At first, using rainfall data to check the drought situation, the value of SPI index was calculated in R-Studio programming software. Then, the multivariable regression model was estimated using temperature data, maximum wind speed, Hirmand river flow, SPI index and the number of dusty days with the help of Eviews software. Finally, two ANFIS neural-fuzzy network models with different inputs were developed in MATLAB software. In this way, the input variables to the first model were randomly selected and the output of the regression model was used to determine the input variables of the second model. Results and discussion: The results showed that dusty days have the highest correlation with the Hirmand river with a coefficient of -0.70 and then with the drought index (SPI) with a coefficient of -0.65. The SPI index includes positive and negative values, in the years when the value of the SPI index has decreased and indicates drought, dusty days have increased. After that, the correlation coefficient of temperature with the number of dusty days is 0.56 and finally the correlation coefficient of wind speed with dusty days is 0.45. The results of multivariate regression estimation showed that the variables of Hirmand river flow, SPI index, temperature and wind speed have a significant effect on the number of dusty days and their coefficient sign is as expected. Finally, using MATLAB software and ANFIS model, two models with different inputs were checked. In the first model, the variables of temperature, relative humidity and rainfall were used as inputs. In the second model, the variables of Hirmand river flow, SPI index and temperature, which according to the results of correlation coefficients and regression modeling had the greatest impact on dusty days, were determined as inputs. The results of the evaluation of two models showed that the second model, which is based on the results of regression modeling and examining correlation coefficients, has less error. Conclusion: Predicting incidents is very effective in informing managers and planners in order to manage risks. Artificial neural networks are among the most important methods for prediction. But it is very important to choose the right inputs in order to increase the prediction accuracy with artificial neural network. In some studies, researchers have to build several neural networks to choose the one with the least error, which requires spending a lot of time. In the present research, firstly, the correlation coefficients between all the considered variables were calculated and the influence of the selected variables on the dependent variable was evaluated by estimating the multivariate regression model. The results showed that if variables with the highest correlation and significant impact on the dependent variable are selected as inputs to the fuzzy neural network, the accuracy of the ANFIS neural-fuzzy network increases. سابقه و هدف: پیشبینی روند طوفان‌ها، امکان برنامه‌ریزی به منظور کنترل بحران گردوغبار را برای مدیران و مسئولان فراهم می‌‏سازد. الگوهای شبکه‏ عصبی مصنوعی از جمله روش‌های پرکاربرد برای پیشبینی است. در اغلب مطالعات، محققان برای یافتن مناسب‌ترین الگوی شبکه عصبی مصنوعی که دقت بیشتری داشته باشد، چندین الگو تشکیل می‌دهند تا مدلی که بیشترین دقت را دارد انتخاب کنند. هدف تحقیق حاضر، تلفیق الگوی رگرسیون چندمتغیره و شبکه عصبی– فازی ANFIS به منظور دستیابی سریع‏تر به الگوی مناسب است. مواد و روش‌ها: در این تحقیق از داده‌های روزهای گردوغباری، دما، بارندگی، رطوبت نسبی مأخوذه از ایستگاه سینوپتیک زابل، سالنامه‌های آماری و آمار مربوط به آورد رودخانه هیرمند استفاده شده است. در ابتدا با استفاده از داده‌های بارندگی به منظور بررسی وضعیت خشک‌سالی، مقدار شاخص SPI در نرم‌افزار برنامه‌نویسی R-Studio محاسبه شد. سپس مدل رگرسیونی چندمتغیره با استفاده از داده‌های دما، حداکثر سرعت باد، آورد رودخانه هیرمند، شاخص SPI و تعداد روزهای گردوغباری به کمک نرم‌افزار Eviews برآورد شد. درنهایت، دو مدل شبکه عصبی- فازی ANFIS با ورودی‌های متفاوت در نرم‌افزار MATLAB توسعه داده شد. بدین‌صورت که متغیرهای ورودی به مدل اول به صورت تصادفی انتخاب شد و برای تعیین متغیرهای ورودی مدل دوم از خروجی مدل رگرسیونی استفاده شد. نتایج و بحث: نتایج نشان داد، روزهای گردوغباری بیشترین همبستگی را با آورد رودخانه هیرمند با ضریب ۰.70- و پس از آن با شاخص خشک‌سالی (SPI) با ضریب ۰.65- دارد. شاخص SPI شامل مقادیر مثبت و منفی است، در سال‌هایی که مقدار شاخص SPI کاهش یافته و نشان‌دهنده خشک‌سالی میباشد، روزهای گردوغباری افزایش یافته است؛ بدن ترتیب همبستگی منفی و معکوسی ایجاد شده است. پس از آن ضریب همبستگی دما با تعداد روزهای گردوغباری با مقدار 0.56 و درنهایت ضریب همبستگی سرعت باد با روزهای گردوغباری 0.45 قرار دارد. نتایج برآورد رگرسیون چندمتغیره نشان داد که متغیرهای جریان رودخانه هیرمند، شاخص SPI، دما و سرعت باد اثر معنی‌‏داری بر تعداد روزهای گردوغباری دارند و علامت ضریب آن‏ها مطابق انتظار است. درنهایت، با استفاده از نرم‏افزار MATLAB و مدل ANFIS دو مدل با ورودی‌های متفاوت بررسی شد. در مدل اول از متغیرهای دما، رطوبت نسبی و بارندگی به عنوان ورودی استفاده گردید. در مدل دوم متغیرهای آورد رودخانه هیرمند، شاخص SPI و دما که طبق نتایج ضرایب همبستگی و مدل‌‏سازی رگرسیون بیشترین تأثیر را بر روزهای گردوغباری داشتند، به عنوان ورودی تعیین شدند. نتایج ارزیابی دو مدل نشان داد، مدل دوم که مبتنی بر نتایج مدل‏‌سازی رگرسیونی و بررسی ضرایب همبستگی است، از خطای کمتری برخوردار است. نتیجه‌گیری: پیشبینی حوادث در آگاه‏‌سازی مدیران و برنامه‌‏ریزان به منظور مدیریت مخاطرات بسیار مؤثر می‌باشد. شبکه‌های عصبی مصنوعی از جمله مهمترین روش‌ها به منظور پیشبینی هستند، اما انتخاب ورودی‌های مناسب به منظور افزایش دقت پیشبینی با شبکه عصبی مصنوعی بسیار اهمیت دارد. در بعضی مطالعات، محققان مجبور به ساخت چندین شبکه عصبی هستند تا شبکه‌‏ای که کمترین خطا را دارد را از بین آن‏ها انتخاب کنند که مستلزم صرف زمان زیادی است. در تحقیق حاضر، در ابتدا ضرایب همبستگی بین تمامی متغیرهای مدنظر محاسبه و با تخمین مدل رگرسیون چندمتغیره میزان اثرگذاری متغیرهای انتخابی بر متغیر وابسته بررسی شد. نتایج نشان داد درصورتی‌که متغیرهایی با بیشترین همبستگی و تأثیر معنی‏دار، بر متغیر وابسته به عنوان ورودی به شبکه عصبی- فازی انتخاب شود، دقت شبکه عصبی- فازی ANFIS افزایش می‌یابد.

https://envs.sbu.ac.ir/article_106563_5c5879b30e4662796d6774ad22eb3efa.pdf

دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علوم محیطی 3115-7173 24 1 2026 05 20 A Study of the Effects of East Golestan Coal Mines on Water Quality with a Glance on Diatom Assemblages بررسی تأثیر معادن زغال‌سنگ شرق گلستان روی کیفیت آب با نگاهی بر جمعیت‎‌‌های دیاتومه‌‎ای 119 132 105996 10.48308/envs.2025.237934.1471 FA سید محمد کریمیان گروه زیست شناسی، دانشکده علوم پایه، دانشگاه گنبدکاووس، گنبدکاووس، ایران جمیله پناهی میرزاحسنلو گروه زیست شناسی، دانشکده علوم پایه، دانشگاه گنبدکاووس، گنبدکاووس، ایران مجتبی قره محمودلو گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه گنبدکاووس، گنبدکاووس، ایران ارسلان بهلکه گروه شیلات، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه گنبدکاووس، گنبدکاووس، ایران Journal Article 1970 01 01 Introduction: One of the main problems associated with mining activities is run-off, which adversely effects the quality of surface and underground waters. Golestan province has various mines and since that most of these are located in forest areas, monitoring their effects on neighboring ecosystems is essential. Due to the abundance in every ecosystem, short life cycle, and quick response to the environmental changes, diatoms are considered as suitable bioindicators and extensively have been used for water quality assessment. These organisms can serve as good Indicators in heavily polluted areas affected by mining. This survey studied the effects of the mining drainage from the Zemestan Yurt and Razi mines in East Golesta on diatom assemblages. No studies have been conducted on the relationship between diatoms and coal mines in Iran. This survey specifically examined the impact of drainage from Zemestan Yurt and Razi coal mines on diatom assemblages. Material and methods: In this study in each mine two sites werer selected: the first site in the outlet of mine and the second downstream form the outlet where the drainage flows into the Khormarud (in Zemestan Yurt Mine) and Ghareh Cheshmeh Rivers (in Razi Mine). Sampling was carried out during the winter season from stony substrates. The sampling stations were located downstream from the outlets of the Zemestan Yurt (Azadshahr City) and Razi (East Alborz, Ramian City) coal mines, where the drainage flows into the Khormarud and Ghareh Cheshmeh Rivers. Alongside algal samples, water samples were also collected and in darkness with ice were carried out to the laberatory for further analysis. Diatom samples were studied and identified under a light microscope after preparation and the production of permanent slides. Water parameters were measured both in situ and in the laboratory. Results and discussion: In total 27 diatom taxa belonging to 16 genera were identified in this study; these taxa have also been reported from other aquatic ecosystems in Golestan Province. The most abundant taxa included Achnanthidium minutissimum, Diatoma moniliformis and Gomphonema pumilum which more or less were among the most abundant taxa in other studied ecosystems of Golestan Province. Hydrochemical results showed that the pH was alkaline and greater than 8, which aligns with the identified diatom taxa, as 60.71% of which were alkalifilous which are found in pH more than 7 and the last are taxa which are found in pH 7. Although salinity levels increased as one moved away from the mines, however its level was in the freshwater range and this increase was not significant enough to have a remarkable effect on the diatom assemblage. In terms of tolerance to organic pollution, most of the identified taxa in both mines were found to be pollution-tolerant. Regarding tropHic status, most species were indicators of eutropHic waters, followed by species capable of surviving in various tropHic conditions. Conclusion: Among the effects of mining which can remarkably affect the diatom assemblages is the obvious change in water pH and salinity; according to findings of this study no significant change were observed in terms of the mentioned parameters and the identified taxa were also reported from other studied ecosystems of Golestan Province. However the studied sites exhibited low taxonomic richness, which is characteristic ecosystems affected by mining; all identified taxa were either pollution-tolerant or taxa with extensive ecological niches. Therefore more experiments on rivers pollution are suggested specially in terms of possible heavy metals that may have entered this rivers through mine runoffs. سابقه و هدف: یکی از مشکلات اصلی معدن‎کاری پساب‎‌های حاصل از آن است که تأثیرات زیان‌باری روی کیفیت آب‌های سطحی و زیرزمینی برجا می‎‌گذارد. استان گلستان دارای معادن متعددی است. با توجه به قرار گرفتن اکثر این معادن در مناطق جنگلی، لزوم پایش تأثیر معادن روی اکوسیستم‌‎های مجاور ضروری به نظر می‌‎رسد. دیاتومه‌‎ها به دلیل فراوان بودن در تمام اکوسیستم‎‌های آبی، چرخه زندگی کوتاه و پاسخ سریع به تغییرات شرایط محیطی به عنوان شاخص‎‌های زیستی مناسبی در نظر گرفته می‎‌شوند و به‌طور گسترده‌‎ای برای ارزیابی وضعیت کیفی آب استفاده شده‌‎اند. این میکروارگانیسم‎‌ها همچنین می‌‎توانند شاخص‎‌های بسیار خوبی در محیط‌های آبی بسیار آلوده و متأثر از آلودگی‎‌های معادن باشند. تاکنون هیچ مطالعه‌‎ای در زمینه ارتباط دیاتومه‌‎ها با معادن زغال‌‎سنگ در ایران انجام نشده است. در این بررسی، تأثیر زهاب‎‌های معادن زغال‌‎سنگ زمستان یورت و رضی در شرق گلستان روی جمعیت‎‌های دیاتومه‌‎ای مورد بررسی قرار گرفت. مواد و روش‌ها: برای این مطالعه، در هر معدن دو ایستگاه انتخاب شد: ایستگاه اول در خروجی آب معدن و ایستگاه دوم بعد از اتصال پساب معادن موردنظر به رودخانه‎‌های خرمارود (در معدن زمستان یورت) و قره‌‎چشمه (در معدن رضی). نمونه‎‌برداری‌‎ها طی فصل زمستان 1402 از روی بسترهای سنگی در ایستگاه‌های موردنظر انجام گرفت. همراه با نمونه‌‎های جلبکی، نمونه‎‌های آب نیز برداشت و در شرایط تاریک به همراه یخ جهت آنالیزهای بعدی به آزمایشگاه منتقل شد. نمونه‌‎های دیاتومه‌‎ای پس از آماده‌‎سازی و تهیه اسلایدهای دائمی با میکروسکوپ نوری بررسی و مورد شناسایی قرار گرفتند. درعین‌حال مقادیر پارامترهای آب در محل و همچنین در آزمایشگاه ارزیابی شد. نتایج و بحث: در این بررسی به‌طورکلی 27 تاکسون دیاتومه‎‌ای متعلق به 16 جنس شناسایی گردید که گونه‎‌های شناسایی‌شده از سایر اکوسیستم‌‎های آبی استان گلستان نیز گزارش شده‌‎اند. بیشترین فراوانی‎‌ها متعلق به گونه‎‌های Achnanthidium minutissimum, Diatoma moniliformis و GompHonema pumilum بود که این گونه‎‌ها در مطالعات انجام‌شده در سایر اکوسیستم‎‌های استان گلستان نیز کمابیش جزو گونه‌‎های دارای بیشترین فراوانی گزارش شده‎‌اند. نتایج داده‌‎های هیدروشیمی آب، pH آب را قلیایی و بیش از 8 نشان داد که این نتیجه با نتایج تاکسون‌‎های دیاتومه‌‎ای شناسایی‌شده نیز مطابقت دارد؛ به این صورت که 71/60% آن‌ها جزو گونه‎‌های آلکالیفیل هستند که در pH بیشتر از 7 دیده می‎‌شوند و بقیه نیز گونه‌‎هایی که در pH 7 دیده می‌‎شوند. اگرچه با فاصله گرفتن از معادن میزان شوری افزایش یافت، اما میزان آن در محدوده آب‌های شیرین بود و این افزایش به‌اندازه‌ای نبود که روی جمعیت دیاتومه‌‎ای تأثیر قابل‌توجهی داشته باشد. از نظر میزان تحمل تاکسون‎ها نسبت به آلودگی‎‌های آلی، قسمت عمده گونه‎‌های شناسایی‌شده در هردو معدن جزو گونه‌‎های مقاوم به آلودگی بودند و از نظر وضعیت تروفی نیز قسمت عمده گونه‌‎های موجود، شاخص آب‌های یوتروف بودند و بعد از آن گونه‌‎هایی که قادر به زیست در تمام وضعیت‎‌های تروفی هستند. نتیجه‌گیری: از جمله اثرات معدنکاری که می‌تواند تأثیر قابل‌توجهی در ترکیب جمعیت‌های دیاتومه‌ای داشته باشد، تغییر محسوس در pH و شوری آب است که بر اساس یافته‌های این تحقیق، از نظر پارامترهای ذکرشده، تغییر محسوسی مشاهده نشد و تاکسون‌های شناسایی‌شده در این مطالعه، از سایر اکوسیستم‌های استان گلستان نیز گزارش شده‌اند؛ بااین‌حال، ایستگاه‎‌های بررسی‌شده در این مطالعه از غنای گونه‌‎ای کمی برخوردار بود که یکی از مشخصه‎‌های اکوسیستم‌‎های تحت تأثیر معادن می‌‎باشد، همچنین تاکسون‎های شناسایی‌شده همه جزو گونه‌‎های مقاوم به آلودگی یا دارای دامنه اکولوژیکی وسیع هستند؛ بنابراین، پیشنهاد می‌شود که مطالعات و آزمایشات بیشتری در زمینه آلودگی آب رودخانه‌ها، به‌ویژه در ارتباط با فلزات سنگین احتمالی که ممکن است از طریق رواناب‌های معادن وارد این رودخانه‌ها شده باشند، انجام شود.

https://envs.sbu.ac.ir/article_105996_cc3cd0540a3bc477d8f0c0bb21abe896.pdf

دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علوم محیطی 3115-7173 24 1 2026 05 20 Monitoring Land Use Changes in the City Ghaem Shahr Using RS and GIS پایش تغییرات کاربری اراضی شهرستان قائم‌شهر با استفاده از RS و GIS 133 148 105998 10.48308/envs.2025.237951.1472 FA مژگان ندیری گروه جغرافیا، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران محمدحسین شوش پاشا گروه جغرافیا، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران Journal Article 1970 01 01 Introduction: Land use changes are one of the important issues in regional and development planning. Considering the advantages and capabilities of satellite data, this technology can be of great help in identifying and discovering these changes; In this study, land use changes in the Ghaemshahr region were evaluated over a 22-year period.To conduct this research, images from the 2001 ETM+ sensor, 2014 and 2023 OLI sensor of the Landsat satellite were used. The main goal of this research is to investigate and reveal land use changes in the city of Ghaemshahr, located in Mazandaran province, between 2001 and 2023, where a large part of its forests have been destroyed for various reasons in recent years; since at least two data series from different time periods are required to monitor land use changes using satellite images. Material and methods: In this study, data from the ETM+ and OLI sensors of the Landsat satellite were used to monitor the trend of land use and land cover changes in Ghaemshahr County in three time periods: 2001 to 2014, 2014 to 2023, and finally to examine the 22-year changes from 2001 to 2023. The images presented in this system were atmospherically, radiometrically, and geometrically corrected, and the Jeffreys-Matousita criterion, which is a type of test to ensure the separation of classes defined using ground control samples, was used. And the samples were re-corrected and the best band combination was selected, and the study area was classified into six land use classes. In addition, the minimum separability using the Jeffreys-Matuseita criterion is zero and its maximum is 2. The results of class separability were extracted for the years 2001, 2014 and 2023. Results and discussion: Based on the results of the matrix table, the overall classification accuracy obtained from the ETM+ sensor data for the year 2001 was calculated to be 89.2 and for the OLI sensor data for the years 2014 and 2023 it was calculated to be 90.3 and 95.8. Also, the kappa coefficient for the years 2001, 2014 and 2023 is 0.85, 0.88 and 0.91, respectively. In terms of the area changed over the 22-year period, the garden and residential land classes have increased the most, so that the area of these classes has increased from 22.5 and 12 percent of the total area of the study area in 2001 to 43.5 and 20.8 percent in 2023, respectively, which means an increase of more than 7,694 hectares in garden lands and 3,139 hectares in residential lands. Also, the agricultural land class had the largest decrease with a decrease of 11,102 hectares and 29.1 percent. This decrease is due to the conversion of agricultural land to garden and residential land in the study area. Other classes of water, barren areas and forests decreased by 0.3, 0.2, and 0.4 percent, respectively. In general, the use of satellite images to prepare maps of land use and their changes is essential in environmental resource management planning. Conclusion: The results of this study indicate that the area of forested lands has decreased and over time, the land cover pattern and consequently land use have undergone fundamental changes and transformations, and human factors have played the largest role. In Qaemshahr County, a significant portion of the conversion of garden and agricultural lands is related to the replacement of residential use in place of these lands. سابقه و هدف: تغییرات کاربری اراضی یکی از موضوعات مهم در برنامه‌ریزی‌های منطقه‌ای و توسعه‌ای می‌باشد. با توجه به مزیت‌ها و قابلیت‌هایی که داده‌های ماهواره‌ای، دارند این تکنولوژی می‌تواند کمک شایانی به شناسایی و کشف این تغییرات نماید؛ در این پژوهش تغییرات کاربری اراضی منطقه قائم‌شهر در یک دوره 22 ساله مورد ارزیابی قرار گرفت. برای انجام این پژوهش از تصاویر سال 2001 سنجنده +ETM، ۲۰۱۴ و 2023 سنجنده OLI ماهواره لندست استفاده شده است. هدف اصلی این تحقیق بررسی و آشکارسازی تغییرات کاربری اراضی شهر قائم‌شهر واقع در استان مازندران بین سال‌های 2001 تا 2023 که در طی سال‌های اخیر بخش عظیمی از جنگل‌های آن به دلیل‌های مختلف در حال نابودی است؛ ازآنجاکه برای پایش تغییرات کاربری اراضی با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای حداقل به دو سری داده از دوره‌های زمانی مختلف مورد نیاز است، در این تحقیق از دو تصویر ماهواره لندست استفاده شد. مواد و روش‌ها: در این تحقیق از داده‌های سنجنده‌های ETM+, OLI ماهواره لندست جهت پایش روند تغییرات کاربری، پوشش اراضی شهرستان قائم‌شهر در3 بازه زمانی 2001 تا 2014 ،2014 تا 2023 و نهایتاً جهت بررسی تغییرات 22 ساله 2001 تا 2023 استفاده گردید. تصاویر ارائه شده در این سامانه از لحاظ اتمسفری، رادیومتریک و هندسی تصحیح گردید و از معیار جفریس- ماتوسیتا که نوعی آزمون جهت اطمینان از تفکیک‌پذیری طبقه‌ها که با استفاده از نمونه‌های کنترل زمینی تعریف شده می‌باشد، استفاده شد و نسبت به تصحیح مجدد نمونه‌ها و انتخاب بهترین ترکیب باندی اقدام گردید و در طبقه‌بندی منطقه مورد مطالعه با شش کلاس کاربری مورد بررسی قرار گرفت. ضمن این که حداقل تفکیک‌پذیری با استفاده از معیار جفریس- ماتوسیتا در صفر و حداکثر آن، ۲ می‌باشد. نتایج تفکیک‌پذیری طبقات برای سال‌های 2001، 2014 و 2023 استخراج گردید. نتایج و بحث: بر اساس نتایج جدول ماتریس صحت کلی طبقه‌بندی حاصل از داده‌های سنجنده ETM+ برای سال 2001 برابر با 89.2 و برای داده‌های سنجنده OLI برای سال‌های 2014 و 2023 برابر با 90.3 و 95.8 محاسبه گردید. همچنین ضریب کاپا برای سال‌های 2001 ،2014 و 2023 به ترتیب برابر با 0.85 و 0.88 و 0.91 می‌باشد . از نظر مساحت مورد تغییر در دوره 22 ساله ،کلاس اراضی باغی و مسکونی بیشترین افزایش را داشته است، به‌طوری‌که مساحت این کلاس‌ها به ترتیب از 22.5 و 12 درصد از مساحت کل منطقه مورد مطالعه در سال 2001 به 43.5 و 20.8 درصد در سال 2023 رسیده؛ یعنی افزایشی بیش از 7694 هکتار در اراضی باغی و 3139 هکتار در اراضی مسکونی را تجربه کرده است. همچنین کلاس اراضی کشاورزی با کاهش 11102 هکتار و 29.1 درصدی بیشترین کاهش را داشته است. این کاهش ناشی تبدیل اراضی کشاورزی به اراضی باغی و مسکونی در منطقه مطالعاتی می‌باشد. سایر کلاس‌های آب و نواحی بایر و جنگل به ترتیب 0.3 ، 0.2 ، 0.4 درصد کاهش یافتند. به‌طورکلی به‌کارگیری تصاویر ماهواره‌ای برای تهیه نقشه‌های کاربری اراضی پوشش و تغییرات آن‌ها، در برنامه‌ریزی مدیریت منابع محیطی امری ضروری می‌باشند. نتیجه‌گیری: نتایج حاصل از این پژوهش بیانگر این است که، مساحت اراضی جنگلی کاهش یافته است و در طول زمان، الگوی پوشش زمین و به تبع آن کاربری اراضی دچار تغییر و دگرگونی اساسی شده است و عوامل انسانی بیشترین نقش را ایفا نموده است. در شهرستان قائم‌شهر بخش قابل توجهی از تبدیلات اراضی باغی و کشاورزی مربوط به جایگزین شدن کاربری مسکونی به جای این اراضی می‌باشد.

https://envs.sbu.ac.ir/article_105998_321d0e02ab3ff1fc9f5a15175cf5f51a.pdf

دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علوم محیطی 3115-7173 24 1 2026 05 19 Biological Control of Sclerotinia sclerotiorum Fungus and Increase of Satureja rechingeri Resistance Using Bacillus sabtilis Bacterial Volatile Compounds کنترل بیولوژیکی قارچ Sclerotinia sclerotiorum و افزایش مقاومت گیاه Satureja rechingeri با استفاده از ترکیبات فرار باکتری Bacillus sabtilis 149 162 106996 10.48308/envs.2025.222409.1072 FA فاطمه میرزاجانی دانشکده علوم و فناوری‌های زیستی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران مرکز تحقیقات پروتئین، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران آتوسا علی احمدی گروه بیوشیمی، پژوهشکده گیاهان و مواد اولیه دارویی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران عاطفه حاجی پور گروه فیتوشیمی، پژوهشکده گیاهان و مواد اولیه داروی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران علیرضا قاسم پور گروه فیتوشیمی، پژوهشکده گیاهان و مواد اولیه داروی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران Journal Article 1970 01 01 Introduction: Plant diseases are responsible for at least 10% of global crop losses, costing the agricultural sector Billions of dollars in economic losses each year. This issue is all the more important when we consider that the world’s population is rapidly increasing and the need to provide sufficient, safe and sustainable food is felt more than ever. Plant pathogens, including fungi, bacteria and viruses, can severely reduce the quality and quantity of crops and pose a serious threat to food security. On the other hand, given climate change and increasing temperatures and humidity in many regions, the conditions for the spread and severity of these diseases have become more favorable. In response to these challenges, farmers have relied mainly on the use of pesticides and chemical compounds in recent decades, which, although effective in the short term, have been severely questioned due to the development of resistance in pathogens, the persistence of chemical residues in the environment and the threat to human and other living organisms. Therefore, attention to new and environmentally friendly methods for disease control has become an inevitable necessity. One important and promising solution is the use of biological control agents such as beneficial microorganisms, antagonistic fungi, and beneficial bacteria, which can help reduce and eliminate pathogens through competition, production of antimicrobial substances, and stimulation of the plant defense system. Material and methods: In order to investigate the effect of volatile compounds and Bacillus subtilis on the Sclerotinia Sclerotiorum fungus, cross-peer test was used. In the present study, Bacillus subtilis beneficial bacteria volatile compounds were identified using mass spectrometric-mass spectrometry analysis. Results and discussion: The compounds of Decane, Undecane, Tridecane and their derivatives, Octadecane, Eicosane and Hexadecane are the most important compounds produced by this bacterium. After detecting bacterial Volatile compounds B. subtilis. To investigate the inhibitory nature of the volatile compounds from Mycelium growth of Sclerotinia sclerotiorum, cross cross-peer tests were used. This pathogen is one of the most common pathogenic agents in the greenhouse and field plants, which has remained in soil for a long time and causes contamination. The fungus S. sclerotiorum was exposed to B. subtilis bacterial volatile compounds. Studies show that B. subtilis antagonist was able to prevent 95.93% of the growth of fungi and has the ability to control biological activity. Conclusion: This bacterium can be used as a non-chemical and effective method against Sclerotia caries in different hosts in a long-term future and can be used widely in commercial scale. Also, due to the fact that bacterial volatile compounds are also responsible for inducing resistance and change of essential oils in plants, the simultaneous effect of volatile compounds B. antagonist B. subtilis on essential oil changes of Satureja rechingeri was investigated. The plant exhibits antimicrobial, anti-cancer, anti-inflammatory and anticoagulant properties of the blood through its essential components. During the interaction, the bacterial and plant volatile compounds are increased in the compounds effective in plant resistance, including β-Pinene, α-Pinene, β-Myrcene, α-Terpinene, p-Cymene, γ-terpinene, Carvacrol methyl ether, Trans-Caryophyllene, α- Thujone, Thymol, and Carvacrol have significantly changed their control status. سابقه و هدف: بیماری‌های گیاهی دست‌کم مسئول ۱۰ درصد از کاهش جهانی محصولات کشاورزی هستند و این مسئله سالانه میلیاردها دلار خسارت اقتصادی به بخش کشاورزی وارد می‌کند. اهمیت این موضوع زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم جمعیت جهان به‌سرعت در حال افزایش است و نیاز به تأمین غذای کافی، سالم و پایدار بیش از هر زمان دیگری احساس می‌شود. عوامل بیماری‌زای گیاهی، شامل قارچ‌ها، باکتری‌ها و ویروس‌ها، می‌توانند کیفیت و کمیت محصولات را به‌شدت کاهش دهند و امنیت غذایی را با تهدید جدی روبه‌رو سازند. از سوی دیگر، با توجه به تغییرات اقلیمی و افزایش دما و رطوبت در بسیاری از مناطق، شرایط برای گسترش و شدت یافتن این بیماری‌ها بیش‌ازپیش فراهم شده است. در پاسخ به این چالش‌ها، کشاورزان در دهه‌های اخیر عمدتاً به استفاده از سموم و ترکیبات شیمیایی متکی بوده‌اند که گرچه در کوتاه‌مدت اثربخشی خوبی داشته‌اند، اما به دلیل ایجاد مقاومت در عوامل بیماری‌زا، باقی ‌ماندن بقایای شیمیایی در محیط و تهدید سلامت انسان و سایر موجودات زنده، کارایی و مقبولیت آن‌ها به‌شدت زیر سوال رفته است؛ بنابراین، توجه به روش‌های نوین و سازگار با محیط‌زیست برای کنترل بیماری‌ها به یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر تبدیل شده است. یکی از راهکارهای مهم و امیدبخش، استفاده از عوامل کنترل بیولوژیک همچون میکروارگانیسم‌های مفید، قارچ‌های آنتاگونیست و باکتری‌های سودمند است که می‌توانند از طریق رقابت، تولید مواد ضد میکروبی و تحریک سیستم دفاعی گیاهان، به کاهش و حذف عوامل بیماری‌زا کمک کنند. مواد و روش‌ها: برای بررسی اثر ترکیبات فرار و Bacillus subtilis بر قارچ Sclerotinia sclerotiorum از آزمون پتری‌های متقابل استفاده شد. در مطالعه پیش رو ترکیبات فرار باکتری مفید Bacillus subtilis با استفاده از آنالیز کروماتوگرافی گازی-اسپکترومتری جرمی شناسایی شدند. نتایج و بحث: ترکیبات Decane، Undecane، Tridecane و مشتقات آن‌ها،Octadecane, Eicosane و Hexadecane مهم‌ترین ترکیبات تولیدشده این باکتری هستند. بعد از شناسایی ترکیبات فرار باکتری B. subtilis، به منظور بررسی خصلت بازدارندگی ترکیبات فرار از رشد میسلیوم قارچ Sclerotinia sclerotiorum، از آزمون پتری‌های متقابل استفاده شد. این عامل بیماری‌زا از شایع‌ترین عوامل خاک‌زاد بیمارگر گیاهان گلخانه و مزارع است که مدت زیادی در خاک باقی مانده و موجب آلودگی می‌شود. قارچ S. sclerotiorum، در معرض ترکیبات فرار باکتری B. subtilis قرار داده شد. بررسی‌ها نشان می‌دهد که آنتاگونیست B. subtilis توانستند حدود 83/95% از رشد قارچ جلوگیری کنند و توان کنترل زیستی را دارد. نتیجه‌گیری: این باکتری در آینده‌ای نه‌چندان دور می‌تواند به عنوان یک روش غیر شیمیایی و مؤثر علیه القایی پوسیدگی اسکلروتینیایی در میزبان‌های مختلف و نیز به صورت استفاده‌ وسیع در مقیاس تجاری مورد استفاده قرار گیرد. همچنین با توجه به آنکه ترکیبات فرار باکتری عامل القاء مقاومت و تغییر اسانس در گیاهان هم هستند، تأثیر هم‌زمان ترکیبات فرار آنتاگونیست B. subtilis بر تغییرات اسانس گیاه Satureja rechingeri مورد بررسی قرار گرفت. این گیاه خاصیت ضد میکروبی، ضد سرطان، ضدالتهاب و ضد انعقاد خون را به واسطه اجزای اسانس از خود نشان می‌دهد. طی برهم‌کنش ترکیبات فرار باکتری و گیاه افزایش در ترکیبات مؤثر در مقاومت گیاه از جمله β-Pinene، α-Pinene، β-Myrcene، α-Terpinene، p-Cymene، γ-terpinene، Carvacrol methyl ether، Trans-Caryophyllene، α-Thujone، Thymol و Carvacrol نسبت به حالت کنترلی تغییرات چشمگیری داشتند.

https://envs.sbu.ac.ir/article_106996_720c6e6b03b603b328164784086924f7.pdf

دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علوم محیطی 3115-7173 24 1 2026 05 20 Relationship Between Size and Shape of Habitat Patchs with Biodiversity Indices of Adoroshk Watershed Plants (Yazd Province) ارتباط بین اندازه و شکل لکه‌های زیستگاه با شاخص‌های تنوع زیستی گیاهان حوضه آبخیز آدرشک (استان یزد) 163 176 107000 10.52547/envs.2022.226993.1184 FA سمیه اراضی گروه محیط ‌زیست، دانشکده منابع طبیعی و کویرشناسی، دانشگاه یزد، یزد، ایران محمد حسین ایران نژاد پاریزی گروه محیط ‌زیست، دانشکده منابع طبیعی و کویرشناسی، دانشگاه یزد، یزد، ایران احد ستوده گروه محیط ‌زیست، دانشکده منابع طبیعی و کویرشناسی، دانشگاه یزد، یزد، ایران بهمن کیانی گروه محیط ‌زیست، دانشکده منابع طبیعی و کویرشناسی، دانشگاه یزد، یزد، ایران Journal Article 1970 01 01 Introduction: Landscape of an area consists of uniform parts of that land that have components of Patchs,passages and bed of land landscape. Since the density and distribution of vegetation in the landscape of the land of the passage of time is affected by many variables and changes. Variety and uniformity of plants studies the effectiveness of the indicators of richness, diversity and uniformity of vegetation from the structure of the landscape. Material and methods: In this study, two variables of size and shape of patchs on the structure of the Adoroshk watershed were selected because these two variables are known as important components in the planning of areas for conservation purposes. For this purpose, first the identification and preparation of the map of the structure of the land address of Adoroshk was performed and then the desired map in Arc GIS 10.3 software with suitable image format and ready to enter FRAGSTATS 4.2 software and then two variables of ratio of environment to area and size The patchs in the structure of Adoroshk land were calculated. Data obtained from identification and counting of vegetation in the area, which were the result of linear transect and plot method, were also entered in SPSS software environment and through Shannon-Wiener, Simpson, Hill, Brillouin and MacArthur Plant diversity was measured using the Margalf, Mann-Henick index of plant richness in each spot of the habitat. The Pilo, Alatalo and Hip indices were also used to measure species uniformity. The correlation between the variables was determined from Pearson correlation. Results and discussion: In this study, 60 plant species were identified and counted in 338 plots and the findings of this study indicate a significant relationship between the two physical variables of size and shape of habitat spots and richness. The diversity and uniformity of rangeland plant species in the Adoroshk watershed. Conclusion: The priority of paying attention to circular patchs that have a minimum ratio of environment to area in the design and management of Adoroshk watershed was proven during the planning and protection of vegetation. سابقه و هدف: سیمای سرزمین یک منطقه، شامل قطعه‌هایی یکنواخت از آن سرزمین است که دارای اجزای لکه، گذرگاه و بستر سیمای سرزمین می‌باشد. از آنجا که تراکم و پراکنش پوشش گیاهی در بستر سیمای سرزمین، در گذر زمان تحت تأثیر متغیرهای بسیاری قرار می‌گیرد و تغییر می‌کند، این پژوهش با هدف اصلی بررسی رابطه دو متغیر اندازه و شکل لکه‌های زیستگاه حوضه آبخیز آدرشک با غنا، تنوع و یکنواختی گیاهان، به مطالعه میزان تأثیرپذیری شاخص‌های غنا، تنوع و یکنواختی پوشش گیاهی از ساختار سیمای سرزمین می‌پردازد. مواد و روش‌ها: در این پژوهش دو متغیر اندازه و شکل لکه‌های ساختار سیمای سرزمین حوضه آبخیز آدرشک انتخاب شدند، زیرا این دو متغیر از مؤلفه‌های مهم در برنامه‌ریزی مناطق به جهت اهداف حفاظتی، شناخته شده‌اند؛ بدین منظور، ابتدا به شناسایی و تهیه نقشه ساختار سیمای سرزمین آدرشک اقدام شد و سپس، نقشه مورد نظر در نرم‌افزار Arc GIS 10.3 با فرمت Image مناسب و آماده ورود به نرمافزار FRAGSTATS 4.2 شد و آنگاه دو متغیر نسبت محیط به مساحت و اندازه لکه‌های موجود در ساختار سیمای سرزمین آدرشک محاسبه شدند. داده‌های به‌دست‌آمده از شناسایی و شمارش پوشش گیاهی منطقه که حاصل روش ترانسکت خطی و پلاتاندازی بودند نیز در محیط نرم‌افزار SPSS وارد شدند و از طریق آزمون‌های آماری شانون- وینر، سیمپسون، هیل، بریلویین و مک آرتور تنوع گیاهی و با استفاده از شاخص مارگالف، من- هینیک، غنای گیاهی در هر لکه از زیستگاه اندازه گرفته شد. همچنین، برای اندازه‌گیری یکنواختی گونه‌ای از شاخص پیلو، آلاتالو و هیپ بهره گرفته شد. همبستگی میان متغیرها از همبستگی پیرسون تعیین شد. نتایج و بحث: در این پژوهش تعداد 60 گونه گیاهی در 338 پلات شناسایی و شمارش شد و یافته‌های حاصل از این پژوهش نشان‌دهنده وجود رابطه معنی‌دار میان دو متغیر فیزیکی اندازه و شکل لکه‌های زیستگاه با غنا، تنوع و یکنواختی گونه‌ای گیاهان مرتعی حوضه آبخیز آدرشک می‌باشد. نتیجه‌گیری: ارجحیت توجه به لکه‌های دایره‌ای شکل که از حداقل نسبت محیط به مساحت برخوردار هستند، در طراحی و مدیریت حوضه آبخیز آدرشک هنگام برنامه‌ریزی و حفاظت از پوشش گیاهی اثبات شد.

https://envs.sbu.ac.ir/article_107000_11fba40e4837f12f2a40c9bf5a41bd49.pdf

دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علوم محیطی 3115-7173 24 1 2026 03 21 The Challenge of Illegal Poaching of Migratory Birds and Participation in Conservation: Pathological Analysis of Effective Factors in the Sorkhroud International Wetland چالش شکار غیر قانونی پرندگان مهاجر و مشارکت در حفاظت: تحلیل آسیب‌شناسانه عوامل مؤثر در تالاب بین‌المللی سرخ‌رود 177 190 106998 10.48308/envs.2026.239523.1502 FA ایمان اسلامی گروه علوم و مهندسی مرتع، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تربیت مدرس، نور، ایران محسن احمد پور گروه علوم محیط زیست، دانشکده علوم دریایی و محیطی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران محمدحسین گرجیان عربی گروه زیست‌شناسی دریا، دانشکده علوم دریایی و محیطی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران سید محمود قاسمپوری گروه علوم محیط زیست، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تربیت مدرس، نور، ایران Journal Article 2025 04 16 Introduction: Public participation as one of the pillars of sustainable development has been the focus of international institutions such as the World Bank and UNDP since the 1970s, especially in developing countries. This new perspective is a response to the failure of centralized development approaches and emphasizes the role of local communities in resource management. Agenda 21 and the 2030 Sustainable Development Agenda have also highlighted the importance of public participation in environmental governance. In Iran, despite the legal status of environmental protection, challenges such as inappropriate policies, unsustainable exploitation, and lack of attention to the role of local communities have exacerbated environmental crises. In the meantime, the Sorkhrud Wetland, as a sensitive habitat in the north of the country, is of great importance and its protection is not possible without the effective cooperation of fishermen, farmers, and indigenous residents. This study aimed to identify the factors affecting the participation of local stakeholders in the protection of this wetland and analyze the impact of these factors in strengthening participatory approaches. Material and methods: The present study was descriptive-analytical and was conducted in the Sorkhroud region of Mazandaran province. The statistical population included fishermen, farmers, and other residents related to the wetland ecosystem. A researcher-made questionnaire was used to collect data, whose validity was confirmed by experts and its reliability was confirmed by Cronbach's alpha of 0.84. Sampling was carried out using stratified random sampling with a sample size of 350 people. The data were analyzed using statistical tests such as Kolmogorov-Smirnov, Pearson correlation, and the logit model. Descriptive statistics were also used to analyze the variables of awareness and social norms more accurately. Results and discussion: The results showed that public participation in the protection of the Sorkhroud wetland is influenced by several factors. Based on descriptive analyses, social norms (mean=3.95) and social capital (mean=3.93) had the highest effect and physical assets (mean=3.15) had the lowest effect on participation. The Kolmogorov-Smirnov test showed that the data distribution was normal and the Levene test confirmed the homogeneity of variances. In Pearson correlation analysis, the level of awareness (0.475) and social norms (0.438) had the highest correlation with participation. Also, in the logit model, the variables of income, cultivated area, membership in social institutions, number of household members and trust in protective institutions were significant at the 99% level and had a positive effect on the probability of participation; the highest effect was related to income (0.877) and the lowest effect was related to the number of household members (0.079). These findings confirm the importance of economic and social factors in active public participation. In examining the attitudes of the users, wetland conservation as a source of income and preventing soil and water degradation were prioritized, while less well-known environmental functions such as carbon storage were given the lowest priority. This highlights the need for targeted education based on explaining ecosystem functions. Also, in the social norms dimension, the highest agreement was observed on items such as “the need for people to make decisions in conservation” and “the need for unity to combat illegal hunting”. In contrast, the item “wetland conservation does not benefit the people” had the lowest acceptance. Comparing the results with similar studies in the country also showed that successful participatory conservation models have always been associated with knowledge enhancement, reduced livelihood dependence, and continuous interaction with the local community. Conclusion: The present study showed that raising awareness, institutionalizing social norms, and strengthening livelihood infrastructure are the main prerequisites for effective participation in the conservation of the Sorkhroud Wetland. Therefore, designing integrated policies centered on environmental education, creating economic incentives, and building trust can provide a suitable platform for the development of participatory conservation. سابقه و هدف: مشارکت مردمی به‌عنوان یکی از ارکان توسعه پایدار از دهه 1970، به‌ویژه در کشورهای درحال‌توسعه، مورد توجه نهادهای بین‌المللی چون بانک جهانی و UNDP قرار گرفت. این نگاه، پاسخی به ناکامی رویکردهای متمرکز توسعه‌ای بوده و بر نقش‌آفرینی جوامع محلی در مدیریت منابع تأکید دارد. دستور کار21 و برنامه توسعه پایدار 2030 نیز اهمیت مشارکت مردمی در حکمرانی محیط‌زیست را برجسته ساخته‌اند. در ایران، با وجود جایگاه قانونی حفاظت محیط زیست، چالش‌هایی نظیر سیاست‌گذاری‌های نامناسب، بهره‌برداری ناپایدار و کم‌توجهی به نقش جوامع محلی، بحران‌های زیست‌محیطی را تشدید کرده است. در این میان، تالاب سرخ‌رود به‌عنوان زیستگاهی حساس در شمال کشور با مشکل شکار پرندگان مهاجر و حفاظت از آن روبروست که بدون همکاری مؤثر صیادان، کشاورزان و ساکنان بومی میسر نخواهد بود. این پژوهش با هدف شناسایی عوامل مؤثر بر مشارکت ذی‌نفعان محلی در حفاظت از این تالاب و تحلیل تأثیر این عوامل در تقویت رویکردهای مشارکتی انجام شد. مواد و روش‌ها: مطالعه حاضر از نوع توصیفی-تحلیلی بوده و در منطقه سرخ‌رود استان مازندران انجام شد. جامعه آماری شامل صیادان، کشاورزان، کارشناسان و سایر ذی‌نفعان مرتبط با اکوسیستم تالاب بود. برای جمع‌آوری داده‌ها از پرسشنامه محقق‌ساخته استفاده شد که روایی آن با نظر خبرگان و پایایی آن با آلفای کرونباخ 0.84 تأیید گردید. نمونه‌گیری به‌صورت تصادفی طبقه‌ای و با حجم نمونه 350 نفر انجام شد. داده‌ها با استفاده از آزمون‌های آماری چون کولموگروف-اسمیرنوف، همبستگی پیرسون و مدل لاجیت تحلیل شدند. به‌منظور تحلیل دقیق‌تر متغیرهای آگاهی و هنجار اجتماعی، از آمار توصیفی نیز بهره گرفته شد. نتایج و بحث: نتایج نشان داد که مشارکت مردمی در حفاظت از تالاب سرخ‌رود تحت تأثیر عوامل متعددی است. بر اساس تحلیل‌های توصیفی، هنجارهای اجتماعی (میانگین=3.95) و سرمایه اجتماعی (میانگین=3.93) بیشترین تأثیر و دارایی فیزیکی (میانگین=3.15) کمترین تأثیر را بر مشارکت داشتند. آزمون کولموگروف-اسمیرنوف نشان داد که توزیع داده‌ها نرمال بوده و آزمون لون همگنی واریانس‌ها را تأیید کرد. در تحلیل همبستگی پیرسون، سطح آگاهی (0.475) و هنجارهای اجتماعی (0.438) بیشترین همبستگی را با مشارکت داشتند. همچنین، در مدل لاجیت، متغیرهای درآمد، سطح زیر کشت، عضویت در نهادهای اجتماعی، تعداد اعضای خانوار و اعتماد به نهادهای حفاظتی در سطح 99٪ معنادار بوده و اثر مثبتی بر احتمال مشارکت داشتند. بیشترین اثر مربوط به درآمد (0.877) و کمترین اثر به تعداد اعضای خانوار (0.079) اختصاص داشت. این یافته‌ها اهمیت عوامل اقتصادی و اجتماعی را در مشارکت فعالانه مردم تأیید می‌کنند. در بررسی نگرش بهره‌برداران، حفاظت از تالاب به‌عنوان منبع درآمد برای مردم و جلوگیری از تخریب خاک و آب در اولویت قرار داشت، درحالی‌که کارکردهای زیست‌محیطی کمتر شناخته‌شده مانند ذخیره‌گاه کربن، در اولویت پایینتر قرار گرفتند. این موضوع ضرورت آموزش‌های هدف‌مند و مبتنی بر تبیین کارکردهای اکوسیستمی را برجسته می‌سازد. همچنین، در بُعد هنجارهای اجتماعی، بیشترین توافق بر گویه‌هایی چون «لزوم تصمیم‌گیری مردم در حفاظت» و «ضرورت اتحاد برای مقابله با شکار غیرمجاز» مشاهده شد. در مقابل، گویه «حفاظت تالاب سودی برای مردم ندارد» کمترین مقبولیت را داشت. مقایسه نتایج با مطالعات مشابه در کشور نیز نشان داد که الگوهای موفق حفاظت مشارکتی همواره با دانش‌افزایی، کاهش وابستگی معیشتی و تعامل مستمر با جامعه محلی همراه بوده‌اند. نتیجه‌گیری: تحقیق حاضر نشان داد که ارتقاء سطح آگاهی، نهادینه‌سازی هنجارهای اجتماعی و تقویت زیرساخت‌های معیشتی، پیش‌نیازهای اصلی مشارکت مؤثر در حفاظت از تالاب سرخ‌رود هستند؛ بنابراین، طراحی سیاست‌هایی تلفیقی با محوریت آموزش محیط‌زیستی، ایجاد انگیزه‌های اقتصادی و اعتمادسازی می‌تواند بستر مناسبی برای توسعه حفاظت مشارکتی فراهم سازد.

https://envs.sbu.ac.ir/article_106998_375b1baa0514fdfe9e6c456b83d74f71.pdf

دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علوم محیطی 3115-7173 24 1 2026 05 20 Caspian Sea Macrobenthos: A Comprehensive Checklist درشت‌کف‌زیان دریای خزر: چک‌لیست جامع 191 218 106004 10.48308/envs.2025.238739.1490 FA نفیسه امینی گروه علوم جانوری، دریا و آبزیان، دانشکده علوم و فناوری زیستی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران علی نصر الهی گروه علوم جانوری، دریا و آبزیان، دانشکده علوم و فناوری زیستی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران بهروز ابطحی گروه علوم جانوری، دریا و آبزیان، دانشکده علوم و فناوری زیستی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران Journal Article 1970 01 01 Introduction:Macrobenthos are a key part of aquatic ecosystems, serving as a food source for demersal predators and improving the structure of the environment. They play an important role in marine food webs and are essential for the functioning of coastal ecosystems. Due to their high sensitivity to environmental changes, they serve as key indicators for assessing the health of aquatic habitats. The Caspian Sea, as the largest enclosed water body in the world, hosts a unique biodiversity that is influenced by various factors such as climate change, invasive species, pollution, and human exploitation. Previous studies indicate that the species composition of macrobenthos in this sea has changed over time. However, the lack of a comprehensive and updated database on the biodiversity status of this group poses challenges for conservation efforts and sustainable resource management. Therefore, the present study aims to compile and provide a comprehensive and updated checklist of macrobenthic species in the Caspian Sea, serving as a valuable reference for biodiversity monitoring, environmental management, and conservation planning. Material and methods: The checklist of macrobenthos was compiled using peer-reviewed articles, books, and various reports related to the Caspian Sea. Data on macrobenthos were collected from reliable scientific sources, including published studies, taxonomic keys, reports, and online databases from 1994 to 2023. The identified species were validated using international standard databases such as WORMS and GBIF. Finally, all taxonomic classifications were updated according to the WORMS database. Results and discussion: A total of 584 species of macrobenthos were identified in this study, belonging to 240 genera, 112 families, 55 orders, and 27 classes. The highest species diversity was observed in arthropods (323 species, 55.31%), followed by mollusks (190 species, 32.53%), while other groups, such as nematodes, comprised a smaller proportion of the community. Approximately 80% of these benthic species are endemic to the Caspian Sea. This high level of endemism highlights the unique biodiversity of the region and highlight the importance of conservation efforts to protect these species from environmental threats. Previous studies reported significantly fewer macrozoobenthic species, likely due to their limited geographic study area at a local scale. The present study, by providing a comprehensive checklist, offers valuable insights into the biodiversity of the Caspian Sea ecosystem. Accurate data on macrobenthic diversity is crucial in marine resource management and ecosystem health conservation. This checklist not only serves as a reference tool for biodiversity assessments but also supports the monitoring of ecological changes driven by natural factors, human activities, and climate change. Conclusion: The high number of species identified in this study highlights the biological richness and structural complexity of the Caspian Sea's benthic community. Arthropods were the dominant macrobenthic group, emphasizing their key role in the benthic ecosystem, followed by mollusks, which also significantly contribute to ecological balance. The findings of this study are valuable not only for research but also for environmental policymakers and natural resource managers, as they can aid in developing conservation strategies and sustainable management plans for marine ecosystems. سابقه و هدف: درشت‌کف‌زیان بخش کلیدی از اکوسیستم‌های آبی هستند که به‌عنوان منبع غذایی برای شکارچیان کف‌زی عمل کرده و به بهبود ساختار محیط کمک می‌کنند. درشت‌کف‌زیان نقش مهمی در شبکه‌های غذایی دریایی داشته و برای عملکرد اکوسیستم‌های ساحلی ضروری هستند. این موجودات به دلیل حساسیت بالا به تغییرات محیطی، شاخص‌های مهمی برای ارزیابی سلامت زیستگاه‌های آبی محسوب می‌شوند. دریای خزر، به عنوان بزرگ‌ترین دریاچه جهان، دارای تنوع زیستی منحصربه‌فردی است که تحت تأثیر عوامل مختلفی مانند تغییرات اقلیمی، ورود گونه‌های مهاجم، آلودگی و بهره‌برداری ناپایدار انسانی قرار دارد. مطالعات پیشین نشان داده‌اند که ترکیب گونه‌ای درشت‌کف‌زیان این دریا در طول زمان دستخوش تغییر شده است. بااین‌حال، کمبود اطلاعات جامع و به‌روز از وضعیت تنوع زیستی این گروه، چالش‌هایی را در زمینه حفاظت و مدیریت پایدار منابع زیستی دریای خزر ایجاد کرده است؛ ازاین‌رو، هدف از این پژوهش تهیه و ارائه یک چک‌لیست جامع و به‌روز از گونه‌های درشت‌کف‌زیان دریای خزر است که می‌تواند به عنوان یک مرجع ارزشمند برای پایش تنوع زیستی، مدیریت زیست‌محیطی و برنامه‌ریزی‌های حفاظتی مورد استفاده قرار گیرد. مواد و روش‌ها: چک‌لیست درشت‌کف‌زیان با استفاده از مقالات معتبر، کتاب‌ها و گزارشات مختلف در دریای خزر تهیه شد. داده‌های درشت‌کف‌زیان با استفاده از منابع معتبر علمی موجود شامل مطالعات منتشرشده، کلیدهای طبقه‌بندی، گزارش‌ها و پایگاه‌های داده‌ای آنلاین از سال 1994 تا 2023 گردآوری شد. سپس گونه‌های مورد نظر با استفاده از داده‌های استاندارد بین‌المللی در سایت‌هایی (بانک داده‌ای) مانند WORMS و GBIF اعتبارسنجی شدند. درنهایت تمامی رده‌بندی گونه‌ها بر اساس سایت WORMS تنظیم و به‌روز‌رسانی شد. نتایج و بحث: در این مطالعه، درمجموع 584 گونه از درشت‌کف‌زیان فهرست شد که به 240 جنس، 112 خانواده، 55 راسته و 27 رده تعلق داشتند. بیشترین تنوع به شاخه بندپایان با 323 گونه (31/55%)، سپس نرم‌تنان با 190 گونه (53/32% ) اختصاص داشت، درحالی‌که گروه‌های دیگر مانند نماتودها درصد کمتری از جامعه درشت‌کف‌زیان را تشکیل ‌دادند. حدود 80 درصد این کف‌زیان گونه‌های بومی دریای خزر هستند. این سطح بالای بوم‌زادی، تنوع زیستی منحصربه‌فرد این منطقه را برجسته می‌کند و بر اهمیت تلاش‌ها برای محافظت از این گونه‌ها در برابر تهدیدهای محیطی تأکید دارد. در مطالعات قبلی، تعداد بسیار کمتری از گونه‌های درشت‌کف‌زیان ارائه شده است. این اختلاف به این دلیل است که اکثر مطالعات قبلی در مقیاس جغرافیایی کوچک و به صورت محلی انجام شده است. مطالعه حاضر با ارائه یک چک‌لیست جامع از درشت‌کف‌زیان دریای خزر، بینش ارزشمندی در مورد تنوع زیستی این اکوسیستم فراهم کرده است. تأمین داده‌های دقیق در مورد تنوع زیستی درشت‌کف‌زیان، نقش مهمی در مدیریت منابع دریایی و حفظ سلامت اکوسیستم دارد. این فهرست، علاوه بر این که به‌عنوان یک ابزار مرجع برای ارزیابی‌های تنوع زیستی مورد استفاده قرار می‌گیرد، می‌تواند در پایش تغییرات اکولوژیکی ناشی از عوامل طبیعی و همچنین فعالیت‌های انسانی و تغییرات اقلیمی مورد استفاده قرار گیرد. نتیجه‌گیری: در مطالعه حاضر، تعداد زیاد گونه‌ها نشان‌دهنده غنای زیستی و پیچیدگی ساختاری جامعه کف‌زیان خزر است. بندپایان به‌عنوان غالب‌ترین گروه درشت‌کف‌زیان دریای خزر شناخته شدند که بیانگر نقش کلیدی آن‌ها در اکوسیستم کف‌زی این دریا است. پس‌ازآن، نرم‌تنان قرار دارند که حضور آن‌ها نیز در تعادل اکولوژیکی این محیط تأثیر قابل‌توجهی دارد. داده‌های مطالعه حاضر نه‌تنها در حوزه پژوهشی، بلکه برای سیاست‌گذاران محیط‌زیست و مدیران منابع طبیعی نیز اهمیت دارند، زیرا می‌توانند در تدوین راهبردهای حفاظتی و مدیریت پایدار اکوسیستم‌های دریایی به کار روند.

https://envs.sbu.ac.ir/article_106004_7f9844ac5d943a8b39adf42df8fb72cc.pdf

دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علوم محیطی 3115-7173 24 1 2026 03 21 Environmental Risk Modeling of Maintenance Processes in Zanjan's Transmission and High-Voltage Electrical Substations Using FMEA and ETBA Methods مدل‌سازی ریسک زیست‌محیطی فرآیند تعمیر و نگهداری پست‌های انتقال و فوق توزیع برق زنجان با استفاده از روش‌های نوین یکپارچگی FMEA و ETBA 219 246 106997 10.48308/envs.2025.237938.1469 FA حمید سرخیل گروه فرآوری و محیط‌زیست معدنی، دانشکده مهندسی معدن، دانشکده معدن دانشکدگان فنی، دانشگاه تهران، تهران، ایران مسعود صادقیان دانشکده محیط‌زیست، سازمان حفاظت محیط‌زیست، تهران، ایران احمد طالبی دانشکده محیط‌زیست، سازمان حفاظت محیط‌زیست، تهران، ایران آرمیتا پرتوی حاجی دهی گروه فرآوری و محیط‌زیست معدنی، دانشکده مهندسی معدن، دانشکده معدن دانشکدگان فنی، دانشگاه تهران، تهران، ایران Journal Article 2024 12 14 Introduction: Risk assessment, particularly in the environmental domain, serves as a fundamental tool for identifying, controlling, and mitigating the hazards associated with human and industrial activities. This process enables systematic management and prevention of adverse outcomes by conducting a comprehensive analysis of potential threats. Through the application of reduction, elimination, and substitution strategies, high-severity and high-likelihood risks can be identified and mitigated to lower levels. Such measures facilitate the balance between human activities and environmental protection, effectively preventing further ecosystem degradation. Integrating environmental risk assessment into various stages of project planning and implementation ensures that potential threats are identified and managed effectively, minimizing negative impacts. This approach plays a vital role in fostering sustainability and responsibly managing natural resources, ultimately enhancing the quality of life and preserving these resources for future generations. Material and methods: This study investigates environmental issues in the maintenance processes of Transmission and high-voltage electrical substations in Zanjan Province using two models: Failure Mode and Effects Analysis (FMEA) and Energy Trace and Barrier Analysis (ETBA). A total of 64 risks were identified in each model. Results and discussion: The integration of these two methods allowed for a comprehensive identification of environmental hazards, including risks such as energy losses, harm to birds and animals, and hazardous waste. Recommendations for risk control and management were provided, such as fencing the equipment and sealing canal entrances and exits to prevent animals from entering. The analysis outcomes included identifying energy types and their sudden or unwanted release, evaluating barriers and energy control systems, calculating risk numbers, assessing barrier efficiency, and proposing actions for risk reduction and the resulting residual risk. Conclusion: In this study, risk assessment was conducted using the Failure Modes and Effects Analysis (FMEA) and Energy Trace and Barrier Analysis (ETBA) methods, which demonstrated that the level and identification of risks were similar in both approaches. Among the most significant risks identified was energy loss, for which mitigation strategies such as network optimization, equipment upgrades, proper maintenance planning, and reducing leaks were recommended. For moderate risks, such as harm to animals and birds, solutions like fencing equipment, insulating busbars, and studying animal behavior in the region were suggested. In managing hazardous waste, such as mineral oils, the study recommended developing comprehensive guidelines, proper collection, and delivery to recycling centers. Additionally, reducing water and electricity consumption was emphasized through measures such as drip irrigation, energy-efficient equipment, and double-glazed windows. Finally, for managing administrative waste and minimizing paper use, the study advocated for the development of digital systems and promoting awareness and training in waste segregation, which significantly contribute to pollution reduction. سابقه و هدف: ارزیابی ریسک به‌ویژه در حوزه زیست‌محیطی ابزاری کلیدی برای شناسایی، کنترل و کاهش مخاطرات ناشی از فعالیت‌های انسانی و صنعتی است. این فرآیند با تحلیل جامع تهدیدهای موجود، امکان مدیریت نظام‌مند و پیشگیری از پیامدهای منفی را فراهم می‌کند.با به‌کارگیری رویکردهای کاهش، حذف و جایگزینی، می‌توان ریسک‌های با شدت و احتمال بالا را شناسایی و به سطح پایین‌تری کاهش داد. این اقدامات به ایجاد تعادل میان فعالیت‌های انسانی و حفاظت از محیط‌زیست کمک کرده و از تخریب بیشتر اکوسیستم‌ها جلوگیری می‌کند.ادغام ارزیابی ریسک زیست‌محیطی در مراحل مختلف برنامه‌ریزی و اجرای پروژه‌ها تضمین می‌کند که تهدیدها شناسایی و کنترل شده، تأثیرات منفی به حداقل ممکن برسد. این فرآیند نقش مهمی در ایجاد محیطی پایدار و مدیریت صحیح منابع دارد که درنهایت به ارتقاء کیفیت زندگی و حفظ منابع طبیعی برای نسل‌های آینده منجر می‌شود. مواد و روش‌ها: در این پژوهش به بررسی مسائل محیط‌زیست در بخش فرآیند تعمیر و نگهداری پست‌های انتقال و فوق توزیع برق در استان زنجان در سال 1397، با استفاده از دو مدل: ارزیابی ریسک حالات شکست و تجزیه‌وتحلیل اثرات (FMEA) و ردیابی انرژی و تجزیه‌وتحلیل حفاظ‌ها (ETBA) پرداخته شده است که در هر یک از مدل‌های مورداشاره، تعداد 64 ریسک شناسایی شد. نتایج و بحث: در نتیجه تلفیق این دو روش ریسک‌های محیط‌زیستی به طور کامل شناسایی شد که از‏ ‏جمله می‌توان به ریسک تلفات انرژی، آسیب به پرندگان و حیوانات، پسماندهای ویژه اشاره نمود. در پایان برای کنترل و مدیریت ریسک پیشنهاداتی ارائه شد، شامل: محصور کردن تجهیزات با فنس، بستن ورودی و خروجی کانال‌ها برای جلوگیری از ورود حیوانات به داخل کانال را می‌توان نام برد. نتایج این تحلیل شامل شناسایی انواع مختلف انرژی و نحوه رها شدن ناگهانی و غیرمنتظره آن‌ها، شناسایی انواع موانع و سیستم‌های کنترل انرژی، تعیین اهدافی که ممکن است تحت تأثیر آزادسازی ناخواسته انرژی قرار گیرند، محاسبه مقادیر ریسک مربوطه، ارزیابی عملکرد موانع و سیستم‌های کنترل انرژی و ارائه توصیه‌هایی برای کاهش سطح ریسک و تعیین مقدار ریسک باقیمانده بود. نتیجه‌گیری: این مطالعه با استفاده از دو روش FMEA و ETBA به ارزیابی جامع ریسک‌های زیست‌محیطی در فرآیند تعمیر و نگهداری پست‌های انتقال و فوق‌توزیع برق استان زنجان پرداخته شد با شناسایی و تحلیل 64 ریسک، نشان داده شد که سطوح شناسایی ریسک‌ها در هر دو روش مشابه است. از مهم‌ترین ریسک‌های شناسایی‌شده، تلفات انرژی بود که کاهش آن از طریق اصلاح و توسعه شبکه، بهینه‌سازی تجهیزات، برنامه‌ریزی مناسب برای تعمیرات و کاهش نشتی‌ها پیشنهاد شد. برای ریسک‌های متوسط نظیر آسیب به حیوانات و پرندگان، راهکارهایی چون محصور کردن تجهیزات با فنس، عایق‌کاری باسبارها و مطالعه رفتارشناسی حیوانات منطقه ارائه شد. در زمینه مدیریت پسماندهای خطرناک، مانند روغن‌های معدنی، تدوین دستورالعمل‌های جامع، جمع‌آوری مناسب و تحویل به مراکز بازیافت پیشنهاد شد. همچنین، کاهش مصرف آب و برق با اقداماتی از جمله استفاده از آبیاری قطره‌ای، تجهیزات کم‌مصرف و پنجره‌های دوجداره تأکید گردید. درنهایت، برای مدیریت پسماندهای اداری و حذف کاغذ از فرآیندهای اداری، توسعه سیستم‌های دیجیتال و فرهنگ‌سازی در تفکیک و مدیریت پسماند مطرح شد که نقش مؤثری در کاهش آلودگی‌ها و بهبود مستمر ایفا می‌کند.

https://envs.sbu.ac.ir/article_106997_fc831306c6f94ba94890805d8a481e51.pdf

دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علوم محیطی 3115-7173 24 1 2026 05 20 Investigation of the Sources of Dust Particles in Northern and Northwestern Mashhad and their Impact on the Air Quality Index بررسی منشأ ریزگردهای شمال و شمال غرب مشهد و تأثیر آن بر شاخص کیفیت هوا 247 274 106999 10.48308/envs.2025.235727.1504 FA هدی آذرخش گروه زمین‌شناسی زیست‌محیطی، دانشگاه پیام نور مرکز مشهد، مشهد، ایران علیرضا مظلومی بجستانی گروه زمین‌شناسی زیست‌محیطی، دانشگاه پیام نور مرکز مشهد، مشهد، ایران ناصر حافظی مقدس گروه زمین‌شناسی زیست‌محیطی، دانشکده علوم، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران Journal Article 1970 01 01 Introduction: Dust storms are atmospheric phenomena that create numerous problems and deficiencies. Some of these problems include environmental and ecosystem degradation in the region, the spread of various diseases, social and civic dissatisfaction, and reduced productivity and efficiency. The present study is a basic research investigation that examines the sources and environmental consequences of dust particles in the northern and northwestern parts of Mashhad. Material and methods: After conducting preliminary investigations and reviewing general concepts and previous studies, this research evaluated data and performed statistical analyses for the years 2015 and 2016 (1394–1395 in the Iranian calendar). It also examined the sources of pollution, the level of air pollution, and its consequences. Finally, based on statistics related to dust events, the study compared the two years and conducted zoning of dust concentration and identification of their sources. Results and discussion: The occurrence of dust particles is increasing worldwide, particularly in the Middle East and Iran, and the city of Mashhad is no exception. Measurements conducted over recent years indicate a continuous increase in dust particles, which unfortunately can be attributed to inadequate decision‑making and ineffective management strategies by responsible authorities, as well as insufficient environmental awareness and compliance among citizens. The results of this study, based on sampling from 40 locations, showed no significant difference between the years 2015 and 2016 in terms of air quality index, dust concentration, and their spatial distribution. According to the zoning map of the average PM concentration in northern Mashhad, the eastern part of the study area showed high pollution levels, while the northwestern part of Mashhad (western section of the study area) showed lower pollution levels. Other areas exhibited varying concentrations of dust depending on land use and other factors. According to existing standards, the air quality in the study area is considered clean. However, it should be noted that this result is based solely on samples collected on a single day and cannot be generalized to the entire year. Various factors affecting dust concentration (such as peak traffic hours, wind, temperature, etc.) may have had unexpected influences at the time of sampling. Conclusion: The results indicate that although the area falls within the clean air quality range, several relatively weak dust production centers can still be identified based on different PM levels. Each of these centers generates dust particles with specific PM characteristics depending on the type of monitoring station, which may be classified as traffic-related, industrial, residential, or construction-related. The types of dust particles present in the area also vary depending on the station type (residential, residential–educational, residential–medical, residential–commercial, and traffic). The use of public transportation is recommended to reduce pollution caused by vehicles. In this regard, several recommendations are proposed, including improving and standardizing factories and related industries, as well as enhancing vehicle manufacturing standards to reduce emissions. Proper irrigation practices in agricultural lands should be implemented to preserve soil structure and improve vegetation cover. Additionally, planting shrubs and vegetation compatible with the local climate is recommended to ensure greater ecological stability. To collect and store precipitation, which can increase soil moisture and support vegetation preservation, the construction of underground reservoirs is also suggested. سابقه و هدف: گردوغبار از پدیده‌های جوى اســت که مشــکلات و نارسایی‌های متعدد را ایجــاد می‌کند؛ برخى از این نارسایی‌ها در حوزه‌های تخریب محیط زیست و اکوسیستم منطقه، ابتلا به انواع بیماری‌ها، نارضایتمندى اجتماعى و شهروندى و کاهش تولید و بهره‌وری را شامل می‌شود. مطالعه حاضر مجموعه‌ای مشتمل بر مطالعات پایه بررسی منشأ و پیامدهای زیست‌محیطی ریزگردها در شمال و شمال غرب شهر مشهد است. مواد و روش‌ها: این نوشتار پس از تحقیقات اولیه و مرورى بر کلیات و مطالعات گذشته، به ارزیابى داده‌ها و تجزیه‌وتحلیل آمارى در دوره زمانى 94 و 95 و همچنین به بررسی منشأ آلودگی، میزان آلودگى هوا و پیامدهاى آن پرداخته است، درنهایت تلاش شده است با توجه به آمارهاى وقوع پدیده گردوغبار به مقایسه 2 سال و همچنین پهنه‌بندی غلظت ریزگردها و منشأ یابی آن پرداخته شود. نتایج و بحث: بررسی‌های این مطالعه از 40 نقطه نمونه‌برداری شده نشان داده است که تفاوت چندانی بین دو سال 1394 و 1395 از لحاظ شاخص کیفیت هوا و غلظت ریزگردها و پراکندگی آن‌ها وجود ندارد. با توجه به نقشه پهنه‌بندی میانگین غلظت PMها در شمال شهر مشهد، شرق منطقه مورد مطالعه دارای آلودگی بالا و همچنین شمال غرب شهر مشهد (غرب منطقه مورد مطالعه) آلودگی پایین دیده شد و سایر نقاط با توجه به نوع کاربری و ... دارای غلظت‌های متفاوتی از ریزگردهاست. نتیجه‌گیری: نتایج نشان داد که هرچند این منطقه در حوزه کیفیت هوای پاک قرار می‌گیرد، ولی به‌طورکلی می‌توان کانون‌های تولید ریزگرد نه‌چندان قوی را در محدوده با توجه به PMهای مختلف به‌دست‌آمده تشخیص داد که هرکدام مولد تولید ریزگردهایی با PMهای مشخص هستند که بسته به نوع ایستگاه می‌توان ایستگاه را ترافیکی، صنعتی، مسکونی یا عمرانی دانست. نوع ریزگردهای موجود در منطقه متفاوت است که بسته به نوع ایستگاه (مسکونی_ آموزشی، مسکونی _درمانی، مسکونی_تجاری، مسکونی_ ترافیکی) می‌توان آن‌ها را متغیر دانست.

https://envs.sbu.ac.ir/article_106999_b41539314f359d10d517324ff28fc0ed.pdf