دوره 15، شماره 1: بهار 1396

فهرست مطالب

مقالات

سابقه و هدف: تدریس مشارکتی به‌عنوان یکی از روش ‏های تدریس نوعی رابطه‏ بین فردی است که خلاء استفاده از آن در انتقال مفاهیم محیط زیستی و پایش آنها کاملاً احساس می‎‏شود و انجام پژوهش‏ هایی بر پایه این نوع تدریس، در انتخاب موثرترین روش انتقال مفاهیم، به آموزشگران محیط زیست و فعالان این حوزه کمک شایانی خواهد کرد. چراکه می‏تواند در رشد مهارت‏ های بین فردی، ذهنی و مهارت‏ های سطح بالای تفکر انتقادی تاثیر داشته باشد و موجب یادگیری بیشتر، به خاطر سپاری موثرتر اطلاعات و لذت بیشتر فراگیرنده از کلاس درس شود. از آنجا که هدف اصلی این پژوهش مقایسه و پایش اثربخشی آموزش مباحث محیط زیست شهری با استفاده از روش‏ یادگیری مشارکتی جیگ‎‏ساو و روش سنتی است این سوال مطرح می‏شود که کدامیک از روش ‏ها برای انتقال مفاهیم محیط زیست شهری موثرترند و با گذشت زمان میزان ماندگاری مفاهیم محیط زیستی ارائه شده چگونه است.

مواد و روش‏ ها: این پژوهش از نوع شبه آزمایشی با طرح پیش ‏آزمون-پس ‏آزمون با دو گروه مشارکتی و سنتی است. جامعه آماری شامل دانش ‏آموزان پسر مقطع سوم ابتدایی شهر اهواز است که برای نمونه‏ گیری از روش خوش ه‏ای تصادفی استفاده شد. حجم نمونه شامل 62 نفر است که 32 و 30 نفر آن‏ها به ترتیب در گروه روش تدریس مشارکتی جیگ‏ساو و گروه روش تدریس سنتی قرار گرفتند. همسان بودن گروه‏ ها از طریق اجرای پیش‏ آزمون سنجیده شد و پایایی آزمون از طریق محاسبه ضریب آلفای کرونباخ 84/0 به دست آمد. روش ‏های یادگیری به مدت 3 هفته متوالی اجرا شد و یک هفته و سپس یک‏ ماه پس از پایان مداخله پس‏ آزمون به‌عمل آمد. نمرات با استفاده از روش اندازه اثر، آزمون t مستقل و همبسته با استفاده از نرم افزار spss مورد تجزیه‌و‌تحلیل قرار گرفتند.

نتایج و بحث: نتایج آزمون t مستقل از پیش ‏آزمون‏ گروه‏ های مشارکتی و سنتی نشان داد که میزان آگاهی از تمامی مباحث محیط زیست شهری در میان دانش‏ آموزان یکسان بوده و تفاوت معنادار میان این دو گروه مشاهده نشد. میانگین گروه مشارکتی و سنتی در پیش‏آزمون مباحث محیط زیست شهری به ترتیب 68/18 و 66/18 به‌ ‌دست آمد. در حالی‏ که نتایج پس‏ آزمون یک هفته پس از اعمال مداخله نشان داد که میانگین گروه مشارکتی و سنتی به ترتیب 28/26 و 10/23 محاسبه شد. میانگین پس‏آزمون یک ماه پس از اعمال مداخله نیز به ترتیب 65/25 و 93/21 به دست آمد و میانگین حاصل از پس‏آزمون گروه مشارکتی یک هفته و یک ماه پس از مداخله در سطح معناداری نسبت به میانگین گروه سنتی بالاتر شد. نتایج آزمون اندازه اثر نشان داد که اندازه اثر روش مشارکتی جیگ‏ساو در بازه زمانی یک هفته پس از مداخله آموزشی 870/1 و در بازه زمانی یک ماه پس از آموزش مشارکتی 137/2 است. همچنین، با توجه به نتایج آزمون t همبسته بین میزان آگاهی قبل از مداخله و یک هفته بعد از اجرای دوره‏ی آموزشی تفاوت معنا‏دار مشاهده شد. یک ماه پس از اجرای دوره‏ی آموزشی میانگین میزان آگاهی در روش مشارکتی از 28/26 به 65/25 و در روش سنتی از 10/23 به 93/21 تغییر نمود که در مقایسه با قبل از اجرای دوره‏ی آموزشی، تفاوت معنا‏داری مشاهده شد. نتایج حاصل نشان داد، دانش‏آموزانی که از طریق یادگیری مشارکتی طبق الگوی جیگ‏ساو به یادگیری می‏پردازند، مطالب و مباحث را نسبت به دانش‏آموزانی که از طریق یادگیری سنتی آموزش دیده ‏اند، بهتر یاد می‏گیرند.

نتیجه‏ گیری: نتایج تحلیل داده ‏ها نشان داد که میزان آگاهی از مباحث محیط زیست شهری در میان دانش‏ آموزانی که به روش مشارکتی جیگ‏ساو آموزش دیده بودند، در سطح معناداری بالاتر از دانش‏ آموزان آموزش دیده به روش سنتی بود. همچنین نتایج حاصل از پایش اثربخشی، برتری روش مشارکتی جیگ‏ساو را نسبت به روش آموزش سنتی تایید نمود.

آتوسا سلیمانی, اسماعیل صالحی
PDF
1-14

سابقه و هدف: با توجه به اینکه امروزه بیش از 60 درصد از مردم جهان در نواحی مصبی سکونت دارند و در پی آن این نواحی همواره در معرض آلودگی‌های شدیدی همچون تخلیه فلزات سمی و خطرناک قرار دارند، بررسی رفتار مصب‌ها در مقابل این نوع آلودگی‌ها ضرورت دارد. برای این نوع بررسی‌ها لازم است ناحیه مصبی شبیه‌سازی شود. از آنجا که تشکیل مصب نتیجه اختلاط آب شور دریا و شیرین رودخانه است، می‌توان با ایجاد رژیم‌های شوری متفاوت این ناحیه را شیبه‌سازی کرد.
مواد و روش‌ها: هدف از این تحقیق بررسی رفتار فلزات سنگین و سمی همانند سرب، مس، روی، نیکل و منگنز در مصب بزرگ‌ترین رود حاشیه جنوبی دریای خزر، سفیدرود، است. برای این کار آب شیرین و شور دریای خزر در 5 رژیم شوری ترکیب شدند تا شوری‌های 1 تا 4/3 پی‌اس‌یو ایجاد شود. پس از رو آمدن لخته‌ها، نمونه داخل هر آکواریوم جداگانه فیلتراسیون (22/0 میکرومتر) می‌شود. بدین ترتیب لخته‌ها روی فیلترها جمع می‌شوند. فیلترهای حاوی لخته را داخل بشرهای کوچک گذاشته و 5 سی‌سی اسید نیتریک فوق‌العاده تمیز (Extra Pure) به آنها اضافه می‌کنیم. پس از گذشت حدود 6 ساعت، فیلترها و لخته‌های روی آنها (بدون حرارت) کاملا هضم می‌شود. سپس مایع داخل بشرها را با آب مقطر و اسید کلریدریک یک نرمال به نسبت 5/2 و 5/7 میلی‌لیتر در بالن ژوژه 10 سی‌سی به حجم می‌رسانیم. اکنون نمونه‌ها برای آنالیز با دستگاه ICP آماده‌اند. در این پژوهش به منظور بررسی عوامل تاثیرگذار محیط مصبی بر رفتار فلزات سنگین از آنالیز خوشه‌ای که یک روش آماری است استفاد می‌شود.
نتایج و بحث: مصب‌ها همانند یک فیلتر می‌توانند از بار ورودی فلزات سنگین و سمی به محیط‌های آب شور مانند دریا بکاهند. این پژوهش فرآیند حذف عناصر محلول و کلوییدی منگنز، مس، روی، سرب و نیکل را در اثر فرآیند لخته‌سازی طی اختلاط مصبی آب رودخانه سفیدرود با آب دریای خزر به‌صورت آزمایشگاهی بررسی می‌کند. طبق این بررسی، برای اولین بار دو فلز روی و سرب به ترتیب با صد و صفر درصد لخته‌سازی رفتار کاملا غیرخوددار و کاملا خوددار از خود نشان دادند. همچنین در اثر اختلاط مصبی آب شور با آب شیرین، سه عنصر مس، نیکل و منگنز به ترتیب با مقادیر 55 ، 41 و 4 به‌ لخته تبدیل شده و به همین میزان از بار وردی آنها از رودخانه سفیدرود به دریای خزر کاسته می‌شود. مطابق آنالیز خوشه‌ای چهار پارامتر شوری، هدایت الکتریکی، pHو پتانسیل اکسایش-احیا بر لخته شدن فلز روی تاثیرگذار هستند. آنالیزهای آماری نشان می‌دهند که تنها پارامتر تاثیرگذار بر لخته شدن فلز مس اکسیژن محلول است. همچنین هیچ پارامتری بر لخته شدن دو عنصر منگنز و نیکل تاثیرگذار نیست.
نتیجه‌گیری: محیط اختلاط مصبی تاثیر متفاوتی بر فلزات سنگین مختلف دارد. دلیل این تفاوت را می‌توان به نوع فلزات سنگین در محیط و همچنین پارامترهای فیزیکی و شیمیایی نسبت داد.

عبدارضا کرباسی, علی معرفت, حسن سرشتی
PDF
15-26

سابقه و هدف: امروزه مداخلات انسان در طبیعت، وضعیت سامانه‌ها و زیست‌سامانه‌های محیطی را دچار اختلال کرده که در نتیجه باعث ایجاد ناهنجاری‌هایی نظیر سیل‌های بی‌سابقه، طوفان‌های شدید، گرم شدن زمین، مصرف بی‌رویه‌ی منابع طبیعی و اخیراً خشک‌شدن دریاچه‌ها گردیده است. یکی از مهم‌ترين مخاطره‌های محيطي كه در سالهاي اخير در ايران در حال رخ دادن است، كاهش آب درياچه اورميه مي‌باشد. اهداف این مطالعه، بررسی تاثیر خشک‌شدن دریاچه ارومیه بر وضعیت اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی ساکنان حاشیه‌ی دریاچه، دیدگاه ساکنان در رابطه با عوامل موثر بر خشک‌شدن دریاچه و روش‌های احیای آن و همچنین اولویت بندی پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی بود.
مواد و روش‌ها: پژوهش حاضر از لحاظ هدف از نوع تحقیقات کاربردی بوده و از منظر جمع‌آوری داده‌ها به روش علی-مقایسه‌ای انجام شده است. داده‌های مورد نیاز از نمونه‌ای به حجم ۳۰۰ از ساکنان روستاهای شهرستان ملکان در سال ۱۳۹۴با تکمیل پرسشنامه، جمع‌آوری گردید. در بخش توصیفی از فراوانی، درصد تجمعی، واریانس، انحراف معیار و میانگین استفاده شد. در بخش استنباطی نیز آزمون‌های مقایسه میانگین، تحلیل واریانس و آزمون t به کار گرفته شد. همچنین با استفاده از فرآیند تحلیل سلسله مراتبی اولویت پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی دریاچه ارومیه از نظر ساکنان منطقه مشخص گردید.
نتایج و بحث: نتایج نشان داد که پس از سال ۱۳۸۸ تمامی محصولات به جز محصولات باغی نسبت به دوره قبل با کاهش قابل ملاحظه ای مواجه گردیده‌اند. ملاحظه ارقام نشان می‌دهد که وضعیت اقتصادی کل منطقه نسبت به قبل از سال ۱۳۸۸ بدتر شده است. اما میانگین این متغیر، قبل از سال ۱۳۸۸ با دور شدن از دریاچه، کاهش و بعد از سال ۱۳۸۸ با دور شدن از دریاچه، افزایش می‌یابد. به عبارت دیگر، وضعیت زیست‌محیطی قبل از سال ۱۳۸۸ با نزدیک شدن به سواحل دریاچه ارومیه، ولی پس از سال ۱۳۸۸ با دور شدن از سواحل، بهبود یافته است. بنابراین به مرور زمان با خشک‌شدن بیشتر دریاچه، ساکنان منطقه در وضعیت بدتری قرار گرفته‌اند. از نظر ساکنان منطقه، دولت از طریق احداث بزرگراه، ساخت سدها و عدم جلوگیری از احداث چاه‌های غیرمجاز مهمترین نقش را در خشک‌شدن دریاچه داشته است. پاسخگویان انتقال آب به دریاچه، رها نمودن آب سدها، بارور نمودن ابرها، استفاده از شیوه‌های بهتر آبیاری و نیز کشت محصولات با کارایی بالای مصرف آب را جهت احیای دریاچه‌ی ارومیه پیشنهاد نموده‌اند. فرایند تحلیل سلسله مراتبی نشان داد ساکنان منطقه بیشترین اولویت را به پیامدهای زیست‌محیطی خشک شدن دریاچه داده و پیامدهای اجتماعی و اقتصادی در رتبه‌های بعدی قرار دارند.
نتیجه‌گیری: با توجه به این که بیش از نیمی از مردم، رها ساختن آب سدها را عامل موثری در احیای دریاچه بیان نموده‌اند، بنابراین علی‌رغم کاهش سطح درآمد آن‌ها، تمایل به احیای دریاچه برای آن‌ها اولویت بیشتری دارد. در اولویت بودن پیامدهای زیست‌محیطی خشک‌شدن دریاچه نسبت به پیامدهای اقتصادی و اجتماعی حاکی از آن است که پیامد زیست‌محیطی دریاچه به حد هشدار دهنده‌ای رسیده است. اما از طرف دیگر، این انگیزه را هم در سیاستگذاران ایجاد می‌نماید که برای احیای دریاچه ارومیه با در نظر گرفتن این اولویت مهم، برنامه‌ریزی نمایند.

باقر نیکجو, عباس عبدشاهی, مسعود یزدانپناه
PDF
27-44

سابقه و هدف: این مقاله بر پایه رابطه کایا به بررسی آثار متغیرهای کلان بر کیفیت محیط زیست در منطقه منا می‌پردازد. فرآیند رشد و توسعه اقتصادی در کشورهای در‌ حال‌ توسعه،‌ از جمله ایران و سایر کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا، فشار فزاینده‌ای به محیط زیست وارد می‌آورد. هزینه تخریب‌های زیست‌محیطی در منطقه منا به حدود 5 درصد و در ایران به بیش از 7 درصد تولید ناخالص داخلی می‌رسد. از سوی دیگر، تخریب‌های زیست‌‌محیطی و انتشار آلاینده‌‌ها، پایداری رشد و توسعه مذکور را با تردید مواجه ساخته است. محدودیت‌هایی که محیط ‌زیست بر ادامه رشد و توسعه اقتصادی ایجاد می‌کند و خسارت‌های غیرقابل‌ بازگشت اقتصادی ناشی از تخریب و آلودگی محیط، لزوم توجه به محیط‌زیست در تصمیم‌گیری‌های کلان را بیش از پیش نمایان می‌سازد. در نتیجه با توجه به اهمیت محیط‌زیست و منابع انرژی در توسعه پایدار، سعی شده است تا سهم هر یک از عوامل جمعیت، تولید ناخالص ‌داخلی، شدت انرژی و شدت کربن بر انتشار دی‌اکسید کربن به‌عنوان شاخصی مهم در سنجش عملکرد متناسب با کیفیت محیط زیست و توسعه پایدار، شناسایی شود؛ زیرا از میان تمام گازهای گلخانه‌ای، دی‌اکسید کربن سهم 7/94 درصدی در گرمایش زمین دارد.
مواد و روش‌ها: با توجه به مطالب ذکرشده، با استفاده از داده‌های مربوط به بازه زمانی 2011-1990 میلادی، بر پایه رابطه کایا سهم عوامل کلان ارزیابی شد؛ از رابطه کایا استفاده گسترده‌ای در مباحث مرتبط با انرژی و انتشار کربن می‌شود. نخست با استفاده از مدل میانگین لگاریتمی دیویژیا که یکی از روش‌های تجزیه پرکاربرد به شمار می‌آید، سهم هر یک از متغیرهای کلان در انتشار دی‌اکسید کربن در کوتاه‌مدت بررسی شد. سپس برای تحلیل بلندمدت با تعیین مقادیر ورودی مرتبط با کشورهای منطقه منا از روش پانل دیتا استفاده شد که نشان‌دهنده وجود هم‌انباشتگی در مدل بود. مفهوم هم‌انباشتگی تداعی‌کننده وجود یک رابطه تعادلی بلندمدت است که سیستم اقتصادی در طول زمان به سمت آن حرکت می‌کند. در مورد داده‌های هم‌انباشته پانل استفاده از مدل‌های پویا مانند تخمین‌زننده کاملا تعدیل‌شده (FMOLS)و تخمین‌زننده دینامیک(DOLS) موثرتر است. بنابراین مدل‌ هم‌انباشته کاملا تعدیل‌شده (FMOLS) بر متغیرها اعمال شد و نتایج حاصل از تخمین پارامترهای مدل در بلندمدت به دست آمد.
نتایج و بحث: بررسی سوابق پژوهش در کشورهای توسعه‌یافته نشان می‌دهد که در این کشورها تغییرات جمعیت و تولید ناخالص داخلی در بلندمدت انتشار دی‌اکسید کربن را افزایش داده‌اند که این تغییر تا حدود زیادی به وسیله کاهش شدت انرژی و جانشینی انرژی‌های نو جبران شده است. نتایج تخمین این پژوهش حاکی از معناداری تاثیر تولید ‌‌ناخالص ‌داخلی، جمعیت و شدت کربن بر انتشار دی‌اکسید کربن است. نتایج مربوط به روش میانگین لگاریتمی دیویژیا در کوتاه‌مدت نشان می‌دهد در منطقه منا، عامل جمعیت بیشترین تاثیر را بر افزایش انتشار داشته است و پس از آن به ترتیب عوامل تولید ناخالص ‌داخلی، شدت انرژی و شدت کربن قرار دارند. در بازه‌های پنج ساله، عوامل جمعیت، تولید ناخالص‌ داخلی و شدت انرژی به صورت میانگین در جهت افزایش انتشار عمل کرده‌اند و عامل شدت کربن عملکردی معکوس داشته است. ضرایب حاصل از مدل پانل نشان می‌دهند که در بلندمدت افزایش جمعیت بیشترین تاثیر را بر انتشار کربن در منطقه منا داشته است؛ در رتبه دوم عامل شدت انرژی قرار دارد و عامل بعدی تولید ناخالص داخلی است.
نتیجه‌گیری: با توجه به نتایج تخمین در کوتاه‌مدت و بلندمدت و مقایسه با وضعیت کشورهای توسعه‌یافته، شاخص شدت انرژی می‌تواند نقش کلیدی در بالا بردن کیفیت محیط زیست در کشورهای حوزه منا داشته باشد. در نتیجه، کشورهای منطقه نیازمند توجه سیاست‌گذاران توسعه برای بهبود شاخص شدت انرژی هستند

علی افضلی, وحید ماجد
PDF
45-60

سابقه و هدف: ﺗﺎﻻب پریشان از ﺟﻤﻠﻪ اﻛﻮﺳﻴﺴﺘﻢﻫﺎي ﺑﺎ ارزش ﺟﻬﺎن اﺳﺖ ﻛﻪ از ﻧﻈﺮ اﻛﻮﻟﻮژﻳﻜﻲ داراي اﻫﻤﻴﺖ ﺑﺴﺰاﻳﻲ دارد و در چند سال اخیر به دلیل خشکسالی‌های پی‌در‌پی به صورت کامل خشک شده است. فلزات سنگین از جمله مهمترین منابع آلاینده محیط زیست به شمار می‌روند که زمان ماندگاري آنها در رسوبات بسیار زیاد است. همچنین این فلزات اثرات زیان‌آوري بر اکوسیستمهاي آبی دارند و رسوبات هم به‌عنوان منشأ و هم به‌عنوان محلی برای ذخیره این عناصر محسوب می‌شوند. از اینرو کسب اطلاعات درباره این فلزات مهم است.
مواد و روش‌ها: ﻫﺪف از اﻳﻦ پژوهش برآورد آﻟﻮدﮔﻲ رسوبات تالاب پریشان ﺑﻪ ﻓﻠﺰات ﺳﻨﮕﻴﻦ ﻣﺲ، آهن، منگنز و روي ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از ﺷﺎﺧﺺ‌ غنی‌سازی، شاخص انباشت ژئوشیمیایی، درجه آلودگی و ﺷﺎﺧﺺ ﺟﺎﻣﻊ ﻓﺎﻛﺘﻮر آﻟﻮدﮔﻲ است. در این بررسی، ﺗﻌﺪاد ۴۰ ﻧﻤﻮﻧﻪ رسوب با وزن ۲۰۰ گرم از ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺑﻪ‌ﺻﻮرت ﺳﻴﺴﺘﻤﺎﺗﻴﻚ ﺑﺮداﺷﺖ ﺷﺪ و پس از هضم اسیدی و فیلتر کردن ﺑﺮاي ﻗﺮاﺋﺖ ﻏﻠﻈﺖ ﻓﻠﺰات ﺳﻤﻲ آزاد ﺷﺪه در ﻫﺮ ﻧﻤﻮﻧﻪ، از دﺳﺘﮕﺎه ﺟﺬب اﺗﻤﻲ ﺷﻌﻠﻪ ﻣﺪل AAS ﻛﻤﭙﺎﻧﻲ ﺗﺮﻣﻮ اﻧﮕﻠﺴﺘﺎن اﺳﺘﻔﺎده شد. در اﻳﻦ تحقیق ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﻋﺪم وﺟﻮد اﺳﺘﺎﻧﺪارد ﺧﺎص ﺑﺮاي آﻟﻮدﮔﻲ ﺧﺎك در ﻛﺸﻮرﻣﺎن، از اﺳﺘﺎﻧﺪاردﻫﺎي ﻣﻮﺟﻮد در دﻳﮕﺮ ﻛﺸﻮرﻫﺎ اﺳﺘﻔﺎده ﺷﺪ. ﻣﻴﺎﻧﮕﻴﻦ ﻏﻠﻈﺖ فلزات مورد بررسی در ﻣﻨﻄﻘﻪ کمتر از ﺣﺪاﻛﺜﺮ ﻏﻠﻈﺖ (mg/kg) ﻗﺎﺑﻞ‌ﻗﺒﻮل ﺑﺮاي ﻛﺸﻮرﻫﺎي ﻟﻬﺴﺘﺎن، ﻛﺎﻧﺎدا و اﺳﺘﺮاﻟﻴﺎ است.
نتایج و بحث: میزان تغییرات خصوصیات pH و هدایت الکتریکی(Ec) به‌ترتیب در دامنه 9/7-2/7 و 34-4/2 محاسبه شد و ﻏﻠﻈﺖ ﻓﻠﺰات ﺳﻨﮕﯿﻦ نیز ﺑﺮ ﺣﺴﺐ میلی‌گرم بر کیلوگرم در ﺑﯿﺸﺘﺮ ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎ ﺑﻪ ﺗﺮﺗﯿـﺐ ﻓﺮاواﻧـﯽ ﺷـﺎﻣﻞ ﻣﻨﮕﻨـﺰ(3/71-2/18)، آهن(4/26-3/6)، روی(2/15-8/3)، مس(8/13-5/3) به‌دست آمد. ﻏﻠﻈﺖ زﻣﻴﻨﻪ ﺑﺮاي ﻓﻠﺰات منگنز، ﻣﺲ، آهن و روي ﺑﻪ ﺗﺮﺗﻴﺐ 950، 50، 41000 و 75 ﻣﻴﻠﻲ‌ﮔﺮم ﺑﺮ ﻛﻴﻠﻮﮔﺮم ﺑﻪ دﺳﺖ آﻣﺪ. ﺷﺎﺧﺺﻫﺎي زﻣﻴﻦ‌اﻧﺒﺎﺷﺘﮕﻲ، ﻓﺎﻛﺘﻮر آﻟﻮدﮔﻲ و ﺷﺎﺧﺺ ﺟﺎﻣﻊ ﻓﺎﻛﺘﻮر آﻟﻮدﮔﻲ برای ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻴﺰان آﻟﻮدﮔﻲ ﻣﻨﻄﻘﻪ استفاده شدند که ﺷﺎﺧﺺ زﻣﻴﻦ‌اﻧﺒﺎﺷﺘﮕﻲ ﺑﺮاي ﻫﻤﻪ ﻓﻠﺰات کمتر از صفر ﺑﻪ‌دﺳﺖ آﻣﺪ ﻛﻪ ﻧﺸﺎن‌دﻫﻨﺪه ﻏﻴﺮآﻟﻮده بودن منطقه است، در ادامه ﺷﺎﺧﺺ ﻓﺎﻛﺘﻮر آﻟﻮدﮔﻲ برای اﻛﺜﺮ ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎ در ﻃﺒﻘﻪ ﺑﺪون آﻟﻮدﮔﻲ ﻗﺮار گرفت، و ﻓﺎﻛﺘﻮر آﻟﻮدﮔﻲ ﺑرای تمام فلزات مورد بررسی ﻣﻘﺪاری کمتر از یک را نشان داد ﺑﻪ ﻃﻮري ﻛﻪ تمام دادهﻫﺎ در ﻃﺒﻘﻪ بدون آلودگی ﻗﺮار گرفتند. همچنین نتایج ﻧﺸﺎن داد ﻛﻪ ﻋﻨﺎﺻﺮ منگنز، ﻣﺲ، آهن و روي ﻣﻨﺸﺄ زﻣﻴﻦﺷﻨﺎﺳﻲ و ﻛﺸﺎورزي دارﻧﺪ و ﻏﻠﻈﺖ ﻓﻠﺰات در ﺧﺎك ﺑﻪ ﻣﻨﺸﺄ ﻃﺒﻴﻌﻲ آﻧﻬﺎ ارﺗﺒﺎط داده ﺷﺪ.
نتیجه‌گیری: در نهایت می‌توان بیان کرد ﻛﻪ ﻣﻨﻄﻘﻪ ﻣﻮرد بررسی کمترین رﻳﺴﻚ آﻟﻮدﮔﻲ را ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻓﻠﺰات ﺳﻨﮕﻴﻦ دارد. در واﻗﻊ ﻣﻲ‌ﺗﻮان ﮔﻔﺖ ﻛﻪ ﻓﻠﺰات ﻣﺲ، آهن، منگنز و روي در اﻳﻦ ﻣﻨﻄﻘﻪ ﻣﻨﺸﺄ زﻣﻴﻦﺷﻨﺎﺳﻲ دارﻧﺪ و در طی فرایندهای طبیعی زمین‌شناسی و از طریق چشمه‌های ورودی به این تالاب تغییر می‌کنند.

هیوا علمی زاده, سعید فرهادی, مریم رزمی
PDF
61-76

سابقه و هدف: طبق گزارش بانك جهاني، نرخ رشد شهري با سرعتي بيش از نرخ رشد مطلق جمعيت در حال افزايش است و اين رشد و توسعه شهري اگر بدون توجه به پايداري اكولوژيكي بستر شهر صورت پذيرد، موجب بروز بحران‌هاي محيط زيستي در سطوح مختلف (جهاني، ملي و محلي) خواهد شد. آنچه مسلم است مديريت توسعه کلان‌شهرها از جمله تهران نيز بدون در دست داشتن سند راهبردي‌ كه استخوان‌بندي‌ اصلي‌ توسعه را در بستر اکولوژيک سرزمين ترسيم کند امكان‌پذير نيست. در اين ميان به نظر مي‌رسد ارائه الگویی بر اساس نمایه‌های اکولوژیکی برای ارزيابي‌ توان توسعه شهری راه‌حل مناسبي براي پيشگيري‌ و بستر مناسبي‌ براي‌ برنامه‌ريزي‌ محيط زيست شهری فراهم ‌آورد.
مواد و روش‌ها: از آنجا که يافتن نمایه‌های اکولوژيکی متناسب در مدل‌سازی ارزيابی توان توسعه شهری نيازمند جامع‌نگری در تصميم‌گیری و بهره‌مندی از تخصص‌های مختلف بر اساس معيارهای چندگانه کمی و کيفی است بنابراین به‌کارگيری روش تصميم‌گيری چندمعياره با بهره‌گيری از سامانه اطلاعات جغرافيايی در اين تحقيق محرز است و از سوي ديگر ابهام و عدم قطعيت ذاتی حاکم بر محيط تصميم‌گيری و ناسازگاری قضاوت‌های افراد تصميم‌گيرنده موجب شد تا از منطق فازی برای مواجهه با ابهام موجود در برنامه‌ريزی و تصميم‌گيری‌های اين تحقيق در منطقه مطالعاتی کلان‌شهر تهران بهره گرفته شود.
نتایج و بحث: در اين تحقيق پس از مرور منابع با استفاده از اطلاعات به‌دست‌آمده، دانش تخصصی و تکنيک دلفی معيارهای مورد نظر شناسايی و وارد پايگاه داده در سامانه اطلاعات جغرافيايی شد. سپس با استفاده از تحليل چندمعياره و منطق فازی
لايه‌های اطلاعاتی با ضريب اهميت منتج از تکنيک دلفی با هم ترکيب و نهايتا طبق هر دو منطق بولين و فازي در نرم‌افزار ARC GIS 10.1تصميم‌گيري شد.
نتیجه‌گیری: نتايج اين تحقيق نشان می‌دهد با توجه به نمایه‌های اکولوژیکی مورد نظر در این تحقیق پهنه مناسبی براي توسعه افقي کلان‌شهر تهران قابل‌شناسايی نیست.


 

 

رومینا سیاح نیا, مجید مخدوم, شهرزاد فریادی
PDF
77-88

سابقه و هدف: آلودگی هوا به طرق گوناگونی می‌تواند آثار زیانبار کوتاه مدت و بلند مدت بر سلامت انسان‌ها بگذارد. البته آسیب‌پذیری افراد مختلف در مقابل آلودگی هوا متفاوت است. برخی بیماری‌ها مانند آسم و بیماری قلبی ریوی در مقابل آلودگی هوا تشدید می‌شوند. آلودگی هوا رشد جنین را کند کرده و باعث کاهش بهره‌‌ی هوشی در کودکان می‌شود. همچنین آمار مراجعه به اورژانس در شهر تهران بر اثر افزایش فشار خون و حملات قلبی در روزهای ناسالم به طرز معناداری افزایش می‌یابد. هزینه‌های درمانی و کاهش بهره‌وری در محل کار می‌تواند سالانه میلیاردها دلار هزینه بر جامعه تحمیل کند.
مواد و روش‌ها: در این پژوهش هدف تعیین هزینه اقتصادی گاز NO2 بر مرگ و میر ناشی از بیماریهای قلبی شهروندان تهرانی با استفاده از نرم افزار تعیین اثرات بهداشتی می‌باشد. برای این هدف، شهر تهران جهت بررسی انتخاب گردید. ابتدا داده‌های اولیه مربوط به سال 1392 از سازمان‌های متولی اخذ شد. پس از آن این اطلاعات از واحد حجمی (ppb) به واحد جرمی(g/m3) تبدیل گردیده و سپس اطلاعات لازم شامل تعداد روزهای آلوده در غلظت‌های مختلف آلاینده NO2 و میانگین سالانه زمستان و تابستان، صدک سالیانه و اطلاعات مربوط به ایستگاه‌هایی با بیشترین و کمترین آلودگی استخراج گردید. ورودی‌های لازم در نرم افزار AirQ قرار داده شد و خروجی نرم افزار بصورت مرگ و میر قلبی بر اثر آلاینده NO2 اخذ گردید. خروجی نرم افزار سپس توسط آمار اخذ شده از سازمان بهشت زهرا(س) و روش‌های تعیین خسارت از جمله‌ دیه، VSL و درآمد، تبدیل به مقادیر اقتصادی گردید.
نتایج و بحث: بطور کلی نتایج نشان داد که در مجموع تعداد موارد تجمعی مرگ و میر قلبی در اثر گاز NO2 در سال 1392، تعداد 3/827 مورد بوده و از این تعداد 2/348 مورد زن، 7/451 مرد و 4/26 مورد کودک بوده‌اند و میانگین سنی کل (زن+مرد+کودک) 9/51 سال می‌باشد که اگر این میزان از امید به زندگی در ایران که از بدو تولد 73 سال می‌باشد کم شود، 1/21 سال بدست می‌آید که تعداد سال‌های از دست رفته عمر در اثر آلودگی ناشی از گاز NO2 در موارد مرگ و میر قلبی در سال 1392 می‌باشد. اطلاعات بدست آمده یکبار بصورت فراوانی تجمعی و یکبار در فواصل مختلف غلظت آلاینده (بین غلظت‌های 400> g/m3 >10) در نظر گرفته شد. همچنین برآورد خسارت اقتصادی ناشی از آلاینده NOx نشان داد، بیشترین میزان مرگ و میر قلبی از نظر تعداد موارد مربوط به غلظت NO2 بین g/m399-90 می‌باشد. میزان خسارت اقتصادی با استفاده از سه روش دیه، VSL و درآمد، محاسبه گردید. هزینه‌های اقتصادی تحمیل شده با استفاده از روش دیه در فراوانی تجمعی مبلغ 1011×4/7 ریال و در غلظت‌های NO2 بین g/m3 99-90 که از نظر تعداد بیشترین مرگ و میر ناشی از بیماریهای قلبی (بین غلظت‌های 400> g/m3 >10) را به خود اختصاص داده، مبلغ80.450.665.000 ریال بدست آمد. نتایج بدست آمده از روش VSL نیز مبلغ 9.431.220.000.000 ریال برای فراوانی تجمعی مرگ و میر ناشی از بیماریهای قلبی در سال 1392 و مبلغ 1.020.300.000 ریال را برای غلظت‌هایg/m3 99-90 آلاینده NO2، نشان می‌دهد. این مبالغ همچنین از روش درآمد بصورت 600 میلیارد ریال (برای فراوانی تجمعی) و1010×5/6 ریال (در غلظت g/m3 NO2 99-90) می‌باشد.
نتیجه‌گیری: بطور کلی نتایج این مطالعه نشان داد بین فواصل مختلف غلظت الاینده NO2 بیشترین میزان مرگ و میر قلبی مربوط به غلظت g/m3 99-90 می‌باشد. در نهایت نتایج نشان داد بین سه روش بیمه، VSL و درآمد بیشترین خسارت اقتصادی مربوط به روش VSL بوده است.

فتح الله امی, عطیه پناهی, یوسف رشیدی
89-102

سابقه و هدف: تصفیه لجن تصفیه‌خانه‌های فاضلاب یکی از مشکل‌ترین فرآیندهای تصفیه و چالشی اساسی برای متخصصین و مسئولان می‌باشد. مهمترین شاخص وجود عوامل بیماری‌زا در لجن و فاضلاب کلیفرم‌ها می‌باشند. امواج اولتراسوند در فرکانس‌های 20 تا 200 کیلو هرتز و سطوح بالای انرژی یکی از روش‌های جدید جهت گندزدایی در تاسیسات فاضلابی هستند. هدف از انجام این تحقیق، تعیین اثر سیستم انتشار امواج اولتراسونیک با طول موج پایین جهت حذف کلیفرم کل و Escherichia coli از لجن و تعیین محدوده بهینه پارامترهای راهبری در استفاده از روش‌ اولتراسونیک می‌باشد.

مواد و روش‌ها: اين تحقيق یک مطالعه توصیفی تحلیلی است که به صورت ناپیوسته و در مقیاس آزمایشگاهی انجام شد. بر این اساس طی دو فصل تابستان و پائیز سال 1394، تعداد 12 نمونه با فاصله زمانی 15 روزه از لجن تصفیه خانه فاضلاب جنوب تهران برداشت و تاثیر چگالی اولتراسوند (375/0، 75/0، 1، 3/1 و 5/2) بر حسب وات بر میلی‌لیتر و زمان (1، 5، 10، 15 و 30) بر حسب دقیقه بر میزان کلیفرم کل و Escherichia coli لجن بررسی شد. دستگاه اولتراسونيك مورد استفاده در اين تحقيق، از گونه پروبی با بیشینه توان خروجی 750 وات و با فرکانس ثابت راهبری 20 کیلوهرتز بود. کلیه آزمايش‌هاي ميکروبي به روش MPN در چند مرحله احتمالی، تائیدی و تکمیلی به روش 15 لوله‌ای انجام گردید و واحد به صورت MPN در 100 میلی لیتر گزارش گردید. این آزمایش‌ها در محل آزمایشگاه نانو و آب و فاضلاب دانشکده محیط‌زیست دانشگاه تهران و بر اساس آزمایش شماره 9221 کتاب روش‌های استاندارد برای آزمایشات آب و فاضلاب انجام گرفت.

نتایج و بحث: امواج اولتراسونیک با تخریب دیواره‌های سلولی عوامل بیماری‌زا، ویروس‌ها و میکروب‌ها و از هم پاشیدن این عوامل بیماری‌زا موجب گندزدایی جریان لجن می‌گردند. از سوی دیگر دمای بالای ایجاد شده در اثر پدیده کاویتاسیون نیز می‌تواند به صورت موضعی موجب از بین رفتن عوامل بیماری‌زا گردد. به نظر می‌رسد که نیروی هیدرودینامیکی بالا و دمای بالای موضعی ایجاد شده مهمترین مکانیسم‌های تاثیرگذار در فرآیند گندزدایی لجن بر اثر اعمال امواج اولتراسونیک می‌باشند. نتایج این تحقیق نشان‌داد که با افزایش زمان و افزایش چگالی اولتراسوند، میزان حذف کلیفرم کل و Escherichia coli افزایش می‌یابد. همچنین، زمان سونیفیکاسیون بهینه برابر 30 دقیقه و چگالی اولتراسوند بهینه برابر با 5/2 وات بر میلی‌لیتر در فرکانس 20 کیلوهرتز، بدست آمد. میزان حذف کلیفرم کل و Escherichia coli در این شرایط بیش از 99 درصد و معادل log 2 بوده است.

نتیجه‌گیری: با توجه به نتایج بدست آمده از این تحقیق، استفاده از امواج اولتراسوند تاثیر قابل توجهی بر قابلیت حذف کلیفرم کل و Escherichia coli داشته و می‌تواند به عنوان گزینه مناسبی برای تثبیت و گندزدایی لجن به کار رود. 

فرشاد گلبابایی کوتنایی, ناصر مهردادی, مهدی اسدی قالهری, غلامرضا نبی بیدهندی, حسن امینی راد
PDF
103-114

سابقه و هدف: اگرچه در سال‌های اخیر چندین مدل عددی گرد و خاک برای منطقه خاورمیانه ارزیابی شده‌اند، اما به دلیل وسعت منطقه، توسعه و پیدایش چشمه‌های جدید گرد و خاک، نیاز است تا تحقیقات جامع‌تری در ارزیابی مدل‌های عددی گرد و خاک برای منطقه خاورمیانه صورت گیرد. پژوهشگران گوناگونی مانند Marticorena and Bergametti (1995), Shao et al. (1996), Marticorena et al. (1997) Shao et al. (2004) با توسعه روش‌های تخمین انتشار ذرات گرد و خاک با محاسبه فرآیندهایی همچون جهش و خزش ذرات گرد و خاک، و سرعت اصطکاکی آستانه، مدل‌های یکپارچه فیزیکی فرسایش باد را که قابلیت جفت‌شدن با مدل‌های جوی دارند، توسعه دادند.

مواد و روش‌ها: در این پژوهش با استفاده از نسخه 3.6.1 از مدل جفت‌شده WRF-Chem، شبیه‌سازی برای 2 روز از تاریخ 11 تا 13 خرداد ماه سال 1393 با استفاده از داده‌های آنالیز GFS به منظور شرایط اولیه و مرزی صورت پذیرفت. در این اجرا از طرحواره پیشرفته MADE-SORGAM به عنوان طرحواره گسیل ذرات معلق جوی استفاده شد. این طرحواره بر پایه مدل دینامیکی مودال برای هواویزها1 در اروپا طراحی شده است که این رهیافت نیز به نوبه خود بر پایه مدل منطقه‌ای ذرات معلق طراحی شده است. در طرحواره MADE ذرات معلق جوی در سه مد ایتکن با قطر کمتر از 0.1 میکرومتر، تجمعی با قطر بین 0.1 تا 2 میکرومتر، و درشت با قطر بزرگتر از 2 میکرومتر با توزیع لوگ-نرمال در فرآیند شبیه‌سازی کیفیت هوا وارد می‌شوند.

نتایج و بحث: جهت ارزیابی خروجی مدل WRF-Chem، با استفاده از برنامه پس‌پردازشی NCL، نقشه‌های توزیع PM10 به همراه غلظت این پارامتر ترسیم شد. خروجی مدل WRF-Chem برای غلظت PM10 و باد سطحی در ساعت 12 روز 12 خرداد ماه سال 1393 نشان داده شده است. در ساعت 12 توده کوچکی در شمال‌غربی استان تهران مشاهده می‌شود، به تدریج با گذشت زمان میزان غلظت ذرات افزایش یافته و وزش بادهای غرب و شمال‌غربی سبب ورود گرد و خاک به داخل شهر تهران می‌گردد تا جایی که در ساعت 15 کلانشهر تهران را با غلظت زیادی در برگرفته است، پس از آن، ذرات به سمت شرق منتقل شده، گستردگی مناطق تحت پوشش بیشتر می‌شود ولی غلظت ذرات PM10 کاهش می‌یابد. نکته قابل توجه این است که اگرچه مدل غلظت زیادی را در مناطق غربی کشور نشان می‌دهد، که منشاء آن نواحی شرق و شمال‌شرقی کشور عراق است، چشمه گسیل طوفان گردوخاک شهر تهران را کاملا داخلی و مستقل از آن بدست آورده است. به دلیل وجود برخی محدودیت‌ها در طرحواره MADE برای مناطق با وضعیت زمین شناختی پیچیده، خروجی این طرحواره ممکن است در برخی نقاط دارای بیش‌برآورد یا کم‌برآورد باشد. همین‌طور در صورت وجود خطا در الگوی کاربری اراضی و جنس خاک از نظر فرسایش‌پذیری که نقش تعیین‌کننده در برآورد غلظت گرد و خاک دارد، نتایج خروجی مدل می‌تواند با واقعیت اختلاف داشته باشد. مناطقی از حوضه شبیه‌سازی مانند شرق دریای خزر و ترکمنستان عموما دارای غلظت‌های بالای گرد و خاک است که در مقایسه با مقادیر عمق نوری ذرات گرد و خاک حاصل از سنجنده MODIS مشخص می‌گردد که مقادیر قابل توجهی از گرد و خاک بر فراز بخش‌هایی از دریای خزر تجمع یافته است.

نتیجه‌گیری: به طور کلی عملکرد مدل عددی WRF-Chem در این پژوهش، قابلیت کاربردی این مدل را در مدل‌سازی و پیش‌بینی کیفیت هوا، به ویژه برای هواویزهایی که از چشمه‌های گسیل طبیعی مانند مناطق فرسایش‌پذیر و بیابان‌ها تولید می‌شوند، تایید می‌کند. شرایط کاربری اراضی و فرسایش خاک به دلیل تغییراتی که در سال‌های اخیر از نظر اقلیم، پوشش گیاهی، و سایر فراسنج‌های زمین‌شناختی در منطقه خاورمیانه رخ داده است، در برخی از مناطق دچار دگرگونی قابل‌توجهی شده است. ولی داده‌های زمین‌شناسی که در مدل WRF استفاده می‌شود همچنان مربوط به سال‌های گذشته است که در پژوهش‌های کیفیت هوا عامل ایجاد خطا در خروجی مدل است. بدین منظور می‌بایست حداقل در مقیاس منطقه‌ای، داده‌های زمین‌شناختی موثر در گسیل ذرات گرد و خاک تصحیح شده و در اختیار مدل قرار بگیرد.

امیرحسین نیک فال, عباس رنجبر سعادت آبادی, سارا کرمی, ساویز صحت کاشانی
115-126

سابقه و هدف: بیوفولینگ به چسبیدن و رشد موجودات زنده بر ساختارهای در معرض محیط‌های دریایی اطلاق می‌گردد. جوامع بیوفولینگ از نظر اکولوژیک با توجه به نقش‌شان در انتقال انرژی در زنجیره‌های غذایی و عملکرد اکوسیستم‌ها و ایجاد بسترهای چند بعدی به عنوان زیستگاه برای سایر موجودات اهمیت داشته، همچنین از نظر اقتصادی با نشست روی ساختارهای دریایی و بدنه کشتی‌ها و قایق‌ها موجب آسیب‌های اقتصادی می‌شود. با این وجود اطلاعات بسیار اندکی بر روی این جوامع در دریای خزر وجود دارد و در سواحل جنوبی دریای خزر مطالعه‌ جامعی بر این جوامع انجام نشده است.

مواد و روش‌ها: در مطالعه حاضر تغییرات زمانی این جوامع در سواحل جنوبی دریای خزر با استفاده از پنل‌های  PVC با ابعاد 3/0 ×12×12 سانتی‌متر در دو سطح رویی و زیرین، از خرداد 1393 تا خرداد 1394 در منطقه ویژه اقتصادی بندر آستارا، بررسی شد. پنل‌ها با 5 تکرار توسط طناب در عمق 1 متری به صورت افقی قرار داده و به مدت یک سال هر دوماه یکبار جمع‌آوری و با پنل‌های جدید جایگزین شدند. در  هر نمونه برداری با دقت از پنل‌ها عکس‌برداری شد و سپس  درصد پوشش موجودات بیوفولینگ با آنالیز عکس ها توسط نرم افزار CPCe  بصورت مجزا برای هر سطح محاسبه شد. همچنین میزان زیتوده کل و نسبت ماده غیرآلی به آلی با استفاده از وزن خشک و وزن خاکستر محاسبه شد.

نتایج و بحث: در مجموع شش گروه از بیوفولینگ ها شامل کشتی چسب‌ها (Barnacles)، خزه‌زیان (Bryozoans)، جلبک‌ها (Algae)، پرتاران (Polychaete)، دوکفه‌ای‌ها (Mussels) و هیدروزئن‌ها (Hydrozoans) شناسایی شد. گونه غالب در این بررسی کشتی چسب  Amphibalanus improvises است که در تمام طول سال روی پنل‌ها مشاهده شد. همچنین بریوزوئن های راسته کیلوستوم و تنوستوم دومین گروه فراوان بیوفولینگ را تشکیل دادند. این دو گروه در مجموع عامل اصلی تغییرات زمانی مشاهده شده در جوامع مورد مطالعه هستند. نتایج آزمون آنالیز واریانس نشان داد که دوره زمانی غرقاب سازی پنل ها و سطح بستر تاثیر معنی‌داری بر درصد پوشش، زیتوده کل و نسبت ماده غیرآلی به آلی در بیوفولینگ‌ها داشته است (05/0p<). به طور کلی درصد پوشش، زیتوده کل و نسبت ماده غیرآلی به آلی موجودات در سطح زیرین پنل‌ها بیش‌تر از سطح رویی آن‌ها بدست آمد. بیشترین زیتوده و نسبت ماده غیرآلی به آلی بیوفولینگ ها در تابستان مشاهده شد درحالیکه این میزان برای درصد پوشش در پاییز دیده شد. همچنین نتایج نشان داد از نظر ترکیب جمعیت، سطح رویی پنل‌ها بیشتر دارای گونه‌های اتوتروف نظیر جلبک‌ها است ولی سطح زیرین بیشتر شامل گونه‌های هتروتروف دارای ساختار کربنات کلسیمی است. با گسترش اقتصادی و توسعه صنعت کشتی‌رانی و همچنین افزایش ساختارهای انسان ساز به محیط‌های آبی در دهه‌های اخیر و پیش بینی افزایش میزان فولینگ و هزینه های آن بر اثر گرمایش جهانی، نتایج این تحقیق و تحقیقات مشابه، کاربردهای مهمی در تصمیم‌گیری‌های مدیریتی برای مقابله با مشکلات فولینگ خواهد داشت. از طرف دیگر خطر تهاجم گونه های دریایی به محیط های آبی جدید با تغییرات اقلیمی نیز در حال افزایش است و بنابراین دریای خزر نیز از گونه های مهاجم ایمن نخواهد بود. در نتیجه در جهت پایش جوامع بیوفولینگ در این پهنه آبی، باید مطالعات بیشتر و در دوره های زمانی بلند مدت‌تر انجام شود.

علی نصرالهی, پریسا گلی نیا
PDF
127-140

سابقه و هدف: نظام حکمرانی زیست‌محیطی جهانی در دست‌یابی به هدف اصلی خود، یعنی حفاظت از محیط زیست جهانی و تحقق توسعه پایدار، چندان موفق نبوده است. از جمله دلایل این امر، ناهماهنگی و عدم همکاری بازیگران بین‌المللی؛ تورم موافقت‌نامه‌های چندجانبه زیست محیطی، ساختارها و نهادهای بین‌المللی نامناسب؛ عدم پیروی از اسناد و عملی و اجرایی نشدن تعهدات مندرج در آنها؛ اختصاص ناکارآمد منابع؛ شیوه غیرمردم‌سالارانه تصمیم‌گیری؛ سیاست‌گذاری و تصمیم‌گیری خارج از نظام حکمرانی زیست‌محیطی جهانی و نبود بازیگران غیردولتی در نظامی دولت‌محور است. این نوشتار بر آن است تا علل ناکارآمدی نظام حکمرانی زیست‌محیطی جهانی را شناسایی و اقدامات  لازم برای برطرف ساختن کاستی‌های این نظام را بررسی کند.

روش تحقیق: نوشتار پیش‌رو، با بهره‌گیری از شیوه پژوهش کتابخانه‌ای و با استفاده از مقاله‌ها و کتاب‌های پژوهشگرانی که پیشتر درباره حکمرانی زیست‌محیطی جهانی تحقیق کرده‌اند،  تلاش دارد وضعیت موجود نظام حکمرانی زیست‌محیطی جهانی را بررسی کند. این نوشتار با توجه به میزان گسترده تخریب محیط زیست جهانی، برخی علل ناکارآمدی نظام موجود حکمرانی زیست‌محیطی جهانی را بررسی و در پایان شماری از راهکارهای پیشنهادی  درباره اصلاح نظام حکمرانی زیست‌محیطی جهانی را مورد بحث قرار داده است.

نتایج و بحث: در نظام حکمرانی زیست‌محیطی جهانی، از طریق فرایندِ ایجاد اسناد و نهادها، ساختاری متشکل از اسناد نرم و سخت و نهادهای لازم برای عملی شدن این اسناد و تحقق تعهدات و الزامات آنها ایجاد می‌شوند. اما بدون هماهنگی و همکاری همه بازیگران بین‌المللی در سطحی قابل‌قبول، حتی اگر دولت‌ها اراده سیاسی لازم برای حفاظت از محیط زیست را داشته باشند نیز، نمی توان انتظار داشت پدیده‌ای مرزگذر با پاسخ‌های ناهماهنگ دولت‌ها تحت کنترل درآید. نهادهای موجود از جمله UNEP UNEP نیز کارایی لازم را در این‌باره از خود نشان نداده‌اند و با وجود شمار فراوان اعلامیه‌ها، کنوانسیون‌ها و سایر اسناد بین‌المللی، مشکلات زیست‌محیطی فراوانی از جمله تغییرات اقلیمی، آلودگی هوا، خاک و اقیانوس‌ها، خطرات هسته‌ای یا ناشی از دست‌کاری ژنتیک، کاهش بی‌رویه ذخایر طبیعی و نابودی تنوع‌زیستی و چشم‌اندازها همچنان گریبان‌گیر نقاط مختلف دنیاست. از این‌رو لازم است که مفاد اسناد موجود به‌ویژه موافقت‌نامه‌های چندجانبه زیست‌محیطی، با استفاده از ساختارهای فعلی، عملی شوند و این امر به یاری تقویت نهادهای هماهنگ‌کننده از جمله UNEPUNEP و به یاری همکاری نزدیک‌تر و موثرتر بازیگران بین‌المللی شامل دولت‌ها، نهادهای جامعه مدنی و از جمله سازمان‌های غیردولتی، و بخش خصوصی امکان‌پذیر خواهد شد.

نتیجه‌گیری: اصلاح نظام حکمرانی زیست‌محیطی جهانی در وهله نخست نیازمند همکاری و هماهنگی میان دولت‌ها، نهادهای جامعه مدنی و بخش خصوصی است. همچنین پیروی از اسناد، معاهدات و موافقت‌نامه‌های چندجانبه زیست‌محیطی، تقویت UNEP به مثابه نهاد هماهنگ‌کننده، گسترش نقش مجمع جهانی وزرای محیط زیست، اصلاح نهادهای فعلی سازمان ملل‌ متحد؛ تقویت سازوکارها و منابع مالی، ایجاد ظرفیت‌های زیست‌محیطی در سازمان تجارت جهانی، مدل‌های احتمالی برای سازمان محیط زیست جهانی، اصلاح شورای قیمومت سازمان ملل‌ متحد، گسترش وظایف شورای امنیت سازمان ملل متحد، و تأسیس دادگاه زیست‌محیطی جهانی از دیگر الزامات نظام حکمرانی زیست محیطی جهانی است.

فرهاد جم, ژانت بلیک
PDF
141-156

سابقه و هدف: در کشور ایران حمل و نقل و جریان­های ترافیکی بیشترین علت آلودگی هوا را تشکیل می­دهند. بر­همین اساس مسأله بررسی تأثیرات حمل و نقل و جریان­های ترافیکی بر کیفیت هوا خصوصا در مناطق شهری و انجام پیش­بینی­ها و برنامه­ریزی­های لازم متناسب با آن، امری ضروری بحساب می­آید. با این­حال متأسفانه در این زمینه کار­های زیادی در ایران صورت نگرفته است. شناسایی منابع آلاینده از مهم­ترین و زمان­بر‌ترین مراحل مدل­سازی آلودگی هواست. برای مدل­سازی آلودگی هوای یک منطقه نمی­توان تنها یک متغیر را در‌نظر گرفت؛ بلکه باید متغیر­های فراوانی را مورد مطالعه، بررسی و برنامه­ریزی قرار داد. برخی اقدامات، تغییرات محسوسی در وضعیت آلودگی هوای کلان شهر­ها ایجاد می­کند. بنابراین، انجام یکسری اقدامات می­تواند کاهش آلودگی هوا را به دنبال داشته باشد که اتخاذ روش­های نوین سنجش آلاینده­های هوا یکی آنهاست. هدف اصلی این تحقیق ارائه مدلی هوش­مند است که بتوان به کمک آن در شرایط خیابان­های شهری غلظت آلاینده­هایی از قبیل ،    و CO را با دقت مناسبی تخمین زد و با بررسی علل و عوامل تولید این آلاینده­ها و پیش­بینی آلودگی هوا، اقدامات و برنامه­ریزی­های لازم در راستای مدیریت و کنترل آلودگی هوا را انجام داد.

مواد و روش‌ها: در این مقاله یک مدل شبکه عصبی و یک مدل غیر­خطی مبتنی بر فضای حالت بر مبنای ترافیک شهر شیراز طراحی شده است. در این مدل­سازی غلظت آلاینده­های  مورد بررسی قرار گرفته و نهایتا با استفاده از فیلتر کالمن برای یک دوره 24 ساعته پیش­بینی شده است. این مدل­سازی برمبنای رابطه بین غلظت آلاینده­ها و ترافیک و آلودگی اولیه و اطلاعات هواشناسی می­باشد. الگوریتم فیلتر کالمن توسعه یافته با استفاده از داده­ی آلودگی و ترافیکی و هم­چنین داده­های هواشناسی به منظور پیش­بینی 24 ساعته آلودگی نقاط مختلف شهر شیراز انجام گرفت. مشخصه کلیدی چنین سیستمی این است که رفتار آن با تغییرات آلودگی در کوتاه مدت منطبق می­شود و نیاز به تنظیمات مکرر ندارد. روش شبکه عصبی و فیلتر کالمن به اطلاعات شهر شیراز اعمال شد.

نتایج و بحث: در این کار به بررسی داده­های ترافیکی و داده­های آلودگی ناشی از غلظت آلاینده­ها پرداخته شده، سپس تلاش شده است که داده­های آلودگی با نقاط معنی­دار شهر شیراز تطبیق داده­ شود و بسیاری از داده­های آلودگی و ترافیکی به دلیل عدم تطابق با یکدیگر از نظر مکانی حذف شدند. در نهایت مدل­سازی بر اساس آن بهنگام شده و نتیجه این مطالعات با نتایج واقعی تطبیق داده شد. این ساختار مدل غیرخطی استفاده تکاملی و انعطاف­پذیری را ارائه می­دهد. به این معنا که ارزیابی کلی عملکرد مدل می­تواند به راحتی با اضافه یا کم کردن متغیر جدید انجام گیرد. از طرفی در صورت در اختیار داشتن داده­های متناظر با هر ایستگاه جدید دیگر می­توان براحتی مطالعات را برای نقاط دیگر شهر شیراز بسط داد. به این ترتیب اگر ترافیک در بعضی نقاط شهر شیراز در دسترس باشد، می­توان با بعضی مانورهای ترافیکی آلودگی را به سمت­های دیگر بسط داده و در مناطق بحرانی کاهش داد.

نتیجه گیری: نتایج بصورت آزمایشی نشان می­دهد که مدل ها و  خصوصا مدل فیلتر کالمن توسعه یافته غلظت آلاینده­ها را بخوبی پیش­بینی می­کند.

رضیه قنبری فرد, علی اکبر صفوی, پیمان ستوده
PDF
157-174