دوره 10, شماره 2

تابستان 1391

فهرست مطالب

علوم پایه

بروز مشکلات عدیده محیطزیستی در کشورهاي در حال توسعهوتوسعه یافته موجب گردیده است کـه توجـه بـه حفاظـت محـیطزیسـت از نمـود بیشتري در فرایند تصمیمسـازي وتصـمیمگیـري برخـوردار گـردد. رونـد شتابان توسعه و تاثیرات ناشی ازآن برمحیط موجب شده است تا ارزیـابی اثرات ناشی از توسعه بر محـیطزیسـت، بـهعنـوان بخشـی ازفعالیـتهـاي توسعه مد نظر قرار گیرد کهانجاماین امرلزومارزیابی راهبردها به منظـور انتخاب بهترین راهبرد و یا اصلاح آنها را ضروري میسازد. تحقق توسعه پایدار نیازمند چند ابزار پشتیبانی است که یکی ازاصلیترین آنها ارزیابی محیطی است که تاکید بسیاري بر دستیابی بـه اشـکال پایـداري درفراینـد توسعه دارد. در سالهاي اخیر ارزیابی محیطی منطقهاي بـهعنـوان ابـزاري موثر در پشتیبانی از توسعه پایدار محلی شناخته شده است. دراین پژوهش سعی شده اسـت تـا بـا انجـام REA در منطقـه سـهند بـه تحلیـل وتفسـیر الگوهاي توسعهاجتماعی- اقتصادي ناپایدار گذشتهوعلل بروز مشکلات محیطی تجمعی در سطح منطقه مـورد مطالعـه پرداختـه شـودو بـا تـدوین برآمدهاي راهبردي جهت اجرایی کردن دستور کار محلـی21، بـهارتقـاء پایداري در توسعه همه جانبهاین منطقهاقدام گردد. نتایج حاصل از تحقیق نشان می دهد که مشکلات محیطزیستی موجـوددر منطقـه مـورد مطالعـه عمدتاً ناشی ازفعالیت هـاي اقتصـادي- اجتمـاعی ناپایـدارو کـم تـوجهی نهادهاي مسئول در سطح منطقهاست، لـذا بـه منظـور بـه حـداقل رسـاندن مشکلات محیطی و حمایت از توسعه پایدار محلی، نه تنهـا لازماسـت بـه اقدامات توسعه اي با در نظر گرفتن مولفه هاي محیطزیستی در بدو شروع برنامهها و سیاستها پرداخت بلکه بایستی به توسعهاقـدامات راهبـردي در جهت اصلاح دلایل مشکلات محیطی ناشی از توسعهاجتماعی- اقتصادي ناپایدار نیزاقدامورزید.
محمدحسین شریف زادگان, نغمه مبرقعی, پویا جودي
PDF
در این مطالعه ، بررسی آماری رویشگاه های مانگرو سواحل قشم برای شناخت عمومی ، وضعیت ساختار و مولفه های رویشی جنگل های مانگرو جزیره قشم و ارتباط آن با مشخصه های فیزیکی و شیمیایی خاک و آب انجام شد. به این منظور شش ترانسکت در سه منطقه مانگروهای متراکم ، مانگروهای دارای تراکم متوسط و مانگروهای با تراکم کم وتنک انتخاب شد و در 60 قطعه نمونه ريال پارامترهای رویشی ، تراکم درختان در هکتار، درصد تاج پوشش ، ارتفاع درخت ، تعداد ریشه های هوایی ، ارتفاع ریشه های هوایی و زادآوری در واحد سطح اندازه گیری شد.در نهایت ارتباط بین مشخصه های مختلف رویشی در سطوح مختلف تراکم تاج پوشش و مشخصه های مختلف خاک و آب با استفاده از روش تجزیه مولفه های اصلی (PCA) مورد بررسی قرار گرفت. نتایج تجزیه مولفه های اصلی بر روی 15 متغیر محیطی اندازه گیری شده، نشان داد که مولفه های اصلی اول و دوم به ترتیب 63/86 و 36/13درصد از تغییرات پارامترهای مورد بررسی را توجیه می کنند. بطور کلی می توان عنوان نمود که درصد مواد آلی خاک، سدیم ودرصد رس خاک در سطوح با تراکم بالای تاج پوشش از عوامل موثر در مشخصه های رویشی درختان حرا در این سطوح تلقی می شوند
شهرام جعفرنیا, سید محمد حجتی, یحیی کوچ
PDF
منطقه سیاه بیشه با وسعتی در حدود 90 کیلومتر مربع، در 40 کیلومتری جنوب شهرستان آمل قراردارد و بر اساس تقسیم بندی زون های ساختاری زمین شناسی در زون البرز مرکزی واقع شده است. با وجودی که قسمت اعظم منطقه مورد مطالعه را سنگ های آندزیتی یا بازالتی ، دیاباز و آذرآواری های کرتاسه فوقانی تشکیل می دهد ولی به دلیل ساختارهای تکنونیکی ، فرسایش و در نتیجه تشکیل پوشش گیاهی شناسایی آن ها دشوار است؛ علیرغم این پوشش گیاهی به دلیل تبعیت از تخلخل و قابلیت نفوذ پذیری سنگ ها شاخص مناسبی برای شناسایی واحدهای لیتولوژیکی است. در تحقیق حاضر روش های مختلف پردازش تصویر نظیر ترکیب رنگی کاذب، تصاویر نسبتی ،آنالیز مولفه های اصلی انتخابی (تکنیک کروستا) و فیلترهای آشکار ساز لبه بر روی باندهای 1 تا 5 و باند 7 تصاویرETM+ با قدرت تفکیک 30 متر به کار گرفته شد. در این میان تکنیک کروستا جهت تعیین زون های آلتراسیون و فیلترهای آشکارساز لبه برای استخراج روند خطواره ها از موفق ترین فنون پردازش تصویر تشخیص داده شد. نتایج این تحقیق نشان دادند که روش های مختلف پردازش داده های ماهواره ای لندست ETM به همراه مطالعات صحرایی روش بسیار موفقی برای شناسایی پوشش گیاهی ، سنگ ها، دگرسانی ها وگسل هاست.
علی اکبر متکان, محمد یزدی, داود عاشورلو, سیده نرگس ساداتی
PDF
تبدیل اکوسیستم های طبیعی به اکوسیستم های ساده تر که به واسطه تغییر در نوع کاربری آن ها می باشدمی تواند باعث تغییر در ساختار و عملکرد اکوسیستم های گردد. بانک بذر موجود در خاک اراضی مرتعی منبعی از بذرهای زنده بوده که نتیجه تجمع و ماندگاری بذر در خاک می باشد و این ذخیره بذر در صورت فراهم بودن شرایط مناسب قادر به جوانه زنی و ایجاد جوامع گیاهی جدید یا کمک به حفظ جامعه گیاهی موجود خواهد بود. با توجه به اهمیت موضوع و نبود اطلاعات کافی درخصوص بانک بذر خاک، این مطالعه سعی دارد تاتنوع زیستی بانک بذر موجود در خاک را در یک اکوسیستم مرتعی قرق شده و دو منطقه مرتعی مجور که یکی زیر کشت غلات و دیگری پس از سالیان زراعت رها شده مورد بررسی قرار دهد. نمونه گیری بانک بذر خاک در دو عمق صفر تا 5 و 10- 5 سانتی متری صورت پذیرفت . در این مطالعه اثرات تبدیل ساده سازی اکوسیستم های مرتعی بر شاخص های تنوع و غنای گونه ای و صفات عملکردی بانک بذر خاک مورد بررسی قرار گرفته است. در این پژوهش شاخص های تنوع زیستی و صفات عملکردی بانک بذر خاک در سه منطقه قرق، دیمزار رها شده و دیمزار در حال کشت مورد مقایسه قرار گرفت که حاکی از معنی دار شدن اثر ساده سازی بر شاخص های مذکر است. نتایج آنالیز واریانس نشان داد که تنوع گونه ای و برخی صفات عملکردی بانک بذر خاک در مناطق مختلف اخلاف معنی داری با هم دیگر دارند. منطقه قرق از نظر کلیه شاخص های تنوع گونه ای بیشترین مقدار را به خود اختصاص داده و منطقه زراعی در حال کشت کمترین مقدار را داراست. همچنین دیمزار رها شده با دو منطقه دیگر اختلاف معنی داری نداشتند. علاوه بر این برخی صفات عملکردی نظیر یک ساله ها، تروفیت ها ، گندمیان و پهن برگان علفی به طور معنی داری از منطقه قرق به دیمزار کاهش پیدا کردند. نتایج این تحقیق نشان می دهد که ساده سازی اکوسیستم های مرتعی باعث کاهش تنوع زیستی می گردد ولی مدیریت صحیح اراضی زراعی رها شده می تواند سبب بازگشت و احیای تنوع زیستی به سطحی برابر با منطقه قرق گردد و به نظر می رسد در وضعیت موجودپتانسیلی از گونه های مرتعی جهت احیا و بازگرداندن تنوع زیستی بانک بذر وجودداشته باشند.
پرویز غلامی, جمشید قربانی, مریم شکری
PDF
17 اکوتیپ سس زراعی از نواحی مختلف ایران با استفاده از نشانگرهای ISSR و پروتئینی مورد ارزیابی قرار گرفتند.از ده آغازگر ISSR، در مجموع 361 باند نمره دهی شد که در بین آنها 347 باند چند شکل بودند. میانگین PIC (محتوای اطلاعات چند شکلی ) بر پایه داده های ISSR و پروتئینی ، به ترتیب 66/0 و 4/0 محاسبه گردید . تجزیه خوشه ای و پلات های PCA حاصل از ضریب تشابه دایس ، همخوانی بالایی داشتند. آنالیز واریانس مولکولی بر پایه داده های ISSR ، تنوع کلی را به % 81 ( تنوع بین جمعیت ها ) و % 19 ( تنوع داخلی جمعیت ها) و بر پایه داده های پروتئینی به % 85( تنوع بین جمعیت ها ) و % 15 ( تنوع داخل جمعیت ها ) تقسیم نمود. تنوع زیاد بین اکوتیپ ها ممکن است نتیجه خودگشتی بالای این گیاه ، جریان ژنی محدود و سرعت پایین انتقال دانه گرده و دانه باشد. آگاهی از تنوع ژنتیکی این علف هرز با استفاده از ابزارهای ملکولی متفاوت ، می تواند منجر به پیشرفت برنامه های مدیریتی به منظور کنترل موثر این علف هرز در زمین های زراعی شود.
سارا تاجدوست, رمضانعلی خاوری نژاد, فریبا میقانی, اسکندر زند, زهرا نورمحمدی
PDF
هدف این پژوهش تعیین و اولویت بندی نیاز های آموزش محیط زیستی معلمان زن در مقطع ابتدایی می باشد.جامعه آماری این تحقیق معلمان زن مقطع ابتدایی منطقه 17 آموزش و پرورش شهر تهران بودند که با استفاده از روش نمونه گیری خوشه ای تعداد 196 نفر از آنها از 16 مدرسه انتخاب شد. سپس با روش نیازسنجی بوریچ نظر معلمان زن در مورد میزان اهمیت و میزان آگاهی از فهرستی از 36 قابلیت محیط زیستی ارزیابی شد و در نهایت با محاسبه ضریب اختلاف وزنی ، نیازها اولویت بندی شدند. نتایج نشان داد که معلمان در چهار زمینه روش های ارائه آموزش های محیط زیستی، طرح الگوهای تجربی به منظور تسهیل آموزش های محیط زیستی، راه های ایجاد انگیزه و هیجان در فعالیت های خارج از مدرسه و روش های ارزشیابی در آموزش های محیط زیستی نیاز به آموزش دارند. نیازهایی که زیر مجموعه مهارت طراحی و اجرای آموزش های محیط زیستی می باشند.
آزاده مجدالدین, محمد رضا نیلی, هادی ویسی
PDF
معادن سرب و روی در حوضه آبریز گاوخونی ، شرایط آب وهوایی، عبور رودخانه زاینده رود از مناطق صنعتی و کشاورزی و همچنین سازندهای زمین شناسی باعث تمرکز نسبتا بالای فلزات سنگین بالقوه سمی در نهشته های دانه ریز پلایای گاوخونی گردیده اند. در این تحقیق از رسوبات گلی دلتا و پلایای گاوخونی نمونه برداری شده و پارامترهای ژئوشیمیایی ، رسوب شناسی و غلظت فلزات سنگین اندازه گیری گردیده اند. مقادیر کربنات کلسیم، pH و ماده آلی در رسوبات گلی از شمال به جنوب پلایا افزایش یافته و مقادیر رس و Eh کاهش می یابند. این رسوبات دانه ریز به ترتیب فراوانی شامل ایلیت، کلریت، کائولینیت و مونت موریونیت هستند.فراوانی این کانیها از شمال به جنوب پلایا دارای تغییرات زیادی نمی باشد. میانگین غلظت فلزات سنگین بر حسب ppm به ترتیب فراوانی به صورت روی (96/49)، سرب (25/39)، کبالت (14/8) و کادمیوم (53/3) است . محاسبه شاخص زمین انباشتگی نشان دهنده آن است که رسوبات از نظر آلایندگی به عنصر کادمیوم خیلی آلوده، نسبت به سرب غیر آلوده تا کمی آلوده و از لحاظ سایر عناصر غیر آلوده می باشند.غلظت قابل تبادل فلزات سنگین در رسوبات از غلظت کل این عناصر بسیار کمتر است. ماده آلی در مقایسه با میزان رس ونوع کانی های رسی در تبادل کاتیونی فلزات سنگین نقش مهم تری داشته و با افزایش ماده آلی در رسوبات ، تبادل فلزات سنگین نقش مهم تری داشته وبا افزایش ماده آلی در رسوبات ، تبادل فلزات سنگین نیز افزوده می گردد.
هاجر رحیمی, حمید رضا پاکزاد, مهرداد پسندی
PDF
مقاله حاضر به بررسی رابطه میان نگرش محیط زیستی افراد و رفتار محیط زیستی (مصرف انرژی خانگی ) آن ها در مناطق شهری شهرستان ارومیه می پردازد. در این تحقیق ، نگرش افراد مورد بررسی در دو سطح نگرش محیطی زیستی عام و نگرش محیطی زیستی خاص (مصرف انرژی ) مورد بررسی قرار گرفته است. مطابق فرضیه تحقیق، بین نگرش محیطی زیستی عام و نگرش محیطی زیستی خاص ، با رفتار مصرف انرژی افراد همبستگی مثبت و معنادار وجود دارد . نگرش محیطی زیستی عام ، بر پایه مقیاس نوین زیست محیطی و نگرش مصرف انرژی بر پایه مقیاس محقق ساخته مورد سنجش قرار گرفته اند. از نظر روش شناسی ، برای انجام تحقیق حاضر از روش پیمایش استفاده شده و با استفاده از نمونه گیری خوشه ای، نمونه ها از مناطق شهری انتخاب شدند. داده های تحقیق با استفاده از پرسشنامه و از 383 نفر از ساکنان شهر ارومیه جمع آوری شدند. نتایج تحقیق نشان داد که اولا ، افراد مورد بررسی در هر دو نوع نگرش نمره بالایی دریافت کرده اند و ثانیا، رابطه مثبت و معناداری بین نگرش محیطی زیستی عام و رفتار معنادار محیطی زیستی (مصرف انرژی) افراد وجود دارد. در ادامه ی مقاله، دلایل احتمالی بروز این نتیجه مرود بحث قرار گرفته و در انتها نیز پیشنهاداتی برای انجام بهتر تحقیقات آتی ارائه شده است
صادق صالحی, حسین محمودی, نرگس دیبایی, سارا کریم زاده
PDF
کشاورزی متمرکز و فعالیت های صنعتی در بسیاری از مناطق، کیفیت خاک را به گونه ای فزاینده کاهش داده است. این پژوهش به منظور بررسی ت اثیر اصلاح کننده های آلی و معدنی بر اصلاح خاک های آلوده اطراف معدن سرب و روی استان زنجان اجرا گردید. تیمارهای آزمایشی شامل دو اصلاح کننده آلی : باگاس نیشکر و سبوس برنج در سه سطح 25/1،5/2 و 5 درصد و سه اصلاح کننده معدنی : زئولیت در سه سطح 5، 10 و 15 درصد وزنی ، خاک فسفات در سه سطح 1، 3و 5 درصد وزنی ، سوپر فسفات تریپل در سه سطح 0075/0 ، 015/0 و 3/0 درصد و به همراه تیمار شاهد بودند. بعد از طی سه ماه دوره انکوباسیون، غلظت فلزات سنگین (سرب ، روی ، آهن و منگنز) در خاک اندازه گیری شد. سپس در گلدان ها گیاه شاهی کشت و پس از طی دوره رویشی و برداشت آن ، غلظت فلزات سنگین در شاخساره گیاه اندازه گیری شد. نتایج تجزیه واریانس داده ها (ANOVA) نشان داد که اثر تیمارها بر کاهش غلظت آهن ، منگنز ، سرب و روی در خاک و اندام هوایی شاهی معنی دار بود. کمترین غلظت سرب (mg/kg 17/28) در تیمار سطح اول سبوس برنج و بیشترین درصد کاهش غلظت روی در اندام هوایی شاهی (34%) در سطح دوم تیمار سبوس برنج مشاهده شد. با توجه به تاثیر تیمارهای آلی بر تثبیت فلزات سنگین در خاک و کاهش جذب آن ها توسط گیاه ، کاربرد مواد آلی در خاک های آلوده می تواند راه کار مفیدی درکنترل انتقال آلاینده ها باشد.
منصوره کریمی, غلامرضا ثواقبی, بابک متشرع زاده
PDF
یکی ازمسائل جهانی آلودگی هوا گرم شدن کره زمین ناشی از پدیده گلخانه ای است .گازهای گلخانه ای در اتمسفر مانع بازگشت اشعه های فروسرخ از سطح زمین به فضا می شوند، به همین علت سبب گرم شدن کره زمین می شوند. حمل ونقل ، منشا اصلی انتشار گازهای گلخانه ای محسوب می شود. این تحقیق باهدف تعیین میزان کاهش انتشار گازهای گلخانه ای ناشی از اجرای سامانه تندرو (BRT در تهران در مقایسه با اتوبوس های معمولی در سال 1389 انجام شده است. متدلوژی تحقیق بر اساس متد پیشنهادی IPCC و بهره گیری از فاکتورهای انتشار جهانی می باشد. همچنین با استفاده از آمار اخذ شده از شرکت واحد اتوبوسرانی شهر تهران و سازمان حفاظت محیط زیست، میزان انتشارات هر مسافر ، انتشارات سامانه اجرا شده ، انتشارات خطوط پایه و میزان کاهش انتشار درا ثر استفاده از سامانه تندرو (BRT) در تهران در سال 1389 محاسبه شده است .نتایج محاسبات نشان می دهد که میزان انتشارات هر مسافر در سامانه تندرو (BRT) در سه خط یک و چهار و هفت به ترتیب برابر با 9/188 و 1/189 و 7/282 (gr/p) است . میزان کل انتشارات سامانه در همین خطوط به ترتیب برابر با 1010×3/3 و 1010×3/0 و 1010 ×1/3 (tCO2e) است . انتشارات خطوط پایه یعنی در صورتی که مسافران سامانه بخواهند با اتوبوس های معمولی جابجا شوند برابر با 1010×5/7 و 1010×4/1 (tCO2e) خواهد بود . میزان کاهش انتشار توسط سامانه در این خطوط برابر با 1010×2/4 و 1010×1/1 و 1010×7/1 (tCO2e) است . نتایج تحقیق نشان می دهد که میانگین میزان کاهش انتشارات هر مسافر توسط سامانه تندرو (BRT در مقایسه با قبل از اجرای سامانه برابر با 8/299 گرم به ازای هر مسافر می باشد . همچنین میانگین کل میزان کاهش انتشارات در این رابطه معادل 1010×3/2 (tCO2e) بوده است، لذا اتوبوس های سریع السیر (BRT نقل و انتقالات را سریع و راحت کرده و میزان انتشار گازهای گلفخانه ای را با بالا بردن کیفیت وسیله حمل و نقل مسافران در مقایسه با شرایط بدون سامانه کاهش داده و در مقایسه با سایر سیستم ها هم آلودگی کمتری دارد و مقرون به صرفه است.
سعید متصدی زرندی, مریم علی پور, فرامرز معطر
PDF