دوره 11, شماره 1

بهار 1392

فهرست مطالب

علوم پایه

جنگل هاي زاگرس از مهمترین و باارزشترین اکوسیستمه اي جنگلی کشور محسوب می شوند. به منظور مطالعه تنوع گونه ه اي گیاهی و ارتباط آن با عوامل محیطی در اکوسیستم هاي جنگلی زاگرس میانی در جنگل هاي منطقۀ حفاظتشده دناي غربی، منطق ه اي به مساحت 600 هکتار در نزدیکی شهر یاسوج انتخاب شد . سپس به صورت 15 متر × تصادفی سیستماتیک 50 پلات 450 متر مربعی به ابعاد 30 پیاده شد که در داخل پلا ته اي اصلی 200 میکروپلات یک متر مربعی، 200 میکروپلات 10 متر مربعی، 50 میکروپلات 45 متري پیاده شد. سپس عوامل فیزیوگرافیکی مانند شیب، جهت و ارتفاع از سطح دریا و خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاك در هر پلات برداشت و اندازه گیري شدد. تمامی گونههاي درختی و علفی موجود در هر پلات نیز ثبت شد. نتایج حاصله حاکی از آن است که عوامل خاکی مانند آهک، پتاسیم و بافت خاك اثرات مختلفی بر تنوع زیستی علفی و درختی دارد. بدین ترتیب که هرچه آهک خاك افزایش یابد، پتاسیم آن کم شود، و ذرات خاك درشتتر باشد، تنوع زیستی علفی افزایش می یابد اما تنوع درختی کم می شود. ارتفاع از سطح دری ا و جهت بر غناي درختی، و نیز شیب بر تنوع علفی تأثیرگذار بود. ارتفاعات پایین و جهت هاي شمالی داراي بیشترین غنا هستند و شیب هاي میانی نیز از تنوع بالاتري برخوردارند. همچنین عوامل خاکی بیشتر از عوامل فیزیوگرافی بر تنوع زیستی علفی تأثیرگذار بود. بهطور کلی نتایج این تحقیق مشخص کرد که علیرغم حفاظت تنوع زیستی، به ویژه تنوع علفی، در مناطق قابل دسترس و شیب هاي پایین به دلیل برداشت هاي انسانی و چراي دام، پایین است.
سید معین الدین زمانی, رقیه ذوالفقاري
PDF
هدف اصلی این مقاله بررسی و تحلیل سیر تحولات آموزش محیط زیست از آغاز پیدایش تاکنون در ایران است . روند تحولات آموزش محیط زیست در ایران طی 40 سال گذشته داراي فراز و نشیب هاي بسیاري بوده است. آموزش محیط زیست در ایران سابقه چندانی ندارد اما، طی سه دهه اخیر تلاشها و اقدامات شایان توجهی در این خصوص صورت گرفته است . در انجام این پژوهش از روش تحقیق مطالعه موردي از نوع تاریخی استفاده شده و اختصاص دارد به توصیف و تحلیل وضعیت کلی و کلان طرحها، سیاستها و برنامههایی که تا امروز در این کشور به مورد اجرا گذاشته شده است . گردآوري داده ها و اطلاعات با استفاده از مراجع مختلفی چون گزارش هاي عملکرد دفتر آموزش محیطزیست، اسناد، مدارك، کتابها و مقالات منتشر شده در این زمینه است . نتایج نشان می دهد که آموزش محیط زیست در ایران چهار مرحله اصلی را تجربه کرده و جریان حرکت آن رو به بهبود است. در پایان تحقیق سعی خواهیم کرد، پیشنهاداتی اجمالی به منظور توسعه مطلوب این تخصص علمی در ایران ارائه کنیم.
سیدمحمد شبیری, حسین میبودی
PDF
زیستگاه هاي تالابی یکی از با اهمیتترین اکوسیستمهاي طبیعی کره زمین هستند که از دیرباز نقش به سزایی در توسعه جوامع اطراف خود ایفا کردهاند. با توجه به اهمیت تالابها، کنوانسیون حفاظت از تالابها در 13 بهمن 1349 در شهر رامسر شکل گرفت. از جمله تالاب ه اي ثبتشده در این کنوانسیون، تالاب انزلی است که تالاب آب شیرین محسوب شده و بیش از یک میلیون نفر در محدوده این تالاب کار یا زندگی میکنند. با توجه به نقش مردم در حفاظت از تالابها، تحقیق میزان آگاهی، » حاضر درصدد پاسخ به این سؤال اساسی است که شناخت و رفتار افراد ذي نفع، در ارتباط با مد یریت مشارکتی تالاب از نظر روش شناسی، در تحقیق حاضر از روش «؟ انزلی چقدر است پیمایشی استفاده شده و نمونههاي مورد بررسی ر ا ذينفع ان تالاب شکل میدهند. دادههاي تحقیق با استفاده از آزمونهاي آماري مناسب مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت و نتایج به دست آمده نشان می دهد که برخلاف انتظار، میزان شناخت جامعه محلی از مدیریت مشارکتی بیشتر از میزان شناخت کارمندان ادارات دولتی است . از دیگر نتایج این تحقیق این است که جامعه محلی به نقش مهمی که میتوانند در حفظ و احیاي تالاب داشته باشند آگاه نیستند؛ در حالی که کارمندان ادارات دولتی نقش زیادي براي جامعه محلی متصورند. این یافته ها در شرایط فعلی تالاب که همیاري هر دو گروه مورد نیاز است، بسیار قابل توجه و البته هشداردهنده است.
عاطفه غلامدوست اشکیکی, صادق صالحی
PDF
به منظور مطالعه تأثیر مقادیر مختلف کمپوست زباله شهري، غنیشده و غنینشده، بر غلظت برخی عناصر غذایی پرمصرف گیاه ریحان، در در قالب طرح « کرت هاي خرد شده 1 » سال 1388 آزمایشی به صورت بلوك هاي کامل تصادفی با 2 عامل در 3 تکرار به اجرا در آمد . عامل اصلی 6 تیمار کودي شامل: شاهد (عدم مصرف کود)، کود شیمیایی 60 و ، (اوره، سولفات پتاسیم و سوپر فسفات تریپل بهترتیب مقادیر 70 50 کیلوگرم در هکتار)، کمپوست زباله شهري 20 و 40 تن در هکتار به صورت جداگانه (غنینشده) و همراه با 50 درصد کود شیمیایی (غنیشده) و عامل فرعی دورههاي زمانی کاربرد تیمارهاي کودي - 1385 )، سه ساله ( 1387 - شامل: یک ساله ( 1385 )، دوساله ( 1386 1385 ) در نظر گرفته شد. نتایج به دست - 1385 ) و چهارساله ( 1388 آمده بیان گر برهمکنش کاملاً معنیدار مقادیر مختلف کمپوست زباله شهري و سال مصرف بر عملکرد ماده خشک و غلظت برخی عناصر غذایی پرمصرف (نیتروژن، فسفر و پتاسیم) بود. مقایسه هاي گروهی تیمارها نشان داد با افزایش سال مصرف کمپوست زباله شهري میزان صفات مورد بررسی در برگ گیاه نسبت به تیمار کود شیمیایی بهطور معنیداري (تقریباً از 14 تا 36 درصد) افزایش می یابد. به طوري که بیشترین میزان عناصر غذایی نیتروژن و پتاسیم هنگامی به دست آمد که از تیمار کمپوست زباله شهري 1385 ) و چهارسال - 20 تن در هکتار به ترتیب طی سه سال ( 1387 1385 ) استفاده شد. در مجموع استفاده از کمپوست زباله - متوالی ( 1388 شهري 20 تن در هکتار بهصورت غنینشده و غنیشده با 50 درصد کود شیمیایی به افزایش معنیدار میزان صفات مورد مطالعه (به جز میزان غلظت فسفر) برگ گیاه میانجامد.
آزاده کاشانی, ارسطو عباسیان, وحید اکبرپور, محمد علی بهمنیار, همت ا... پیردشتی
PDF
گرچه توسعه صنعتی و زندگی ماشینی امروزه موجب دوري انسان از طبیعت شده اما انسان همواره از طبیعت تأثیر پذیرفته و فطرت انسانی داراي گرایشاتی طبیعتگرایانه است. مطالعات بسیاري حاکی از وجود ارتباط مستقیم میان میزان بهرهمندي از مناظر طبیعی و ایجاد احساس رضایت در انسان است، بهطوري که در برخی از مطالعات بهرهمندي از مناظر طبیعی بهعنوان درمانگر تنشهاي روزانه و اضطراب و افسردگی یاد شده است. خوابگاه هاي دانشجویی غالباً اولین محیطی به شمار می آیند که دانشجوي دور شده از کانون امن خانواده، در بدو ورود به فضاي کسب علم و دانش از آن بهعنوان محیطی آرامشبخش بهره میگیرد. لذا طراحی و محل استقرار خوابگاه هاي دانشجویی در کسب رضایت دانشجویان و افزایش بهره وري آنان از اهمیت بهسزایی برخوردار است . هدف از پژوهش حاضر بررسی تأثیر چشم انداز و طراحی محیط هاي خوابگاهی بر میزان رضایتمندي دانشجویان است. بدین منظور از خوابگاه هاي دانشجویی دختران دانشگاه حکیم سبزواري به عنوان محدوده مطالعاتی استفاده شد. روش به کار گرفته شده در این پژوهش کتابخانه اي و میدانی است، و با استفاده از نمونهبرداري طبقه اي و توزیع تصادفی ، 663 پرسش نامه در سه تیپ خوابگاهی شامل طرح خطی، طرح حیاط مرکزي و طرح آپارتمانی، که هریک از چشمانداز متفاوتی نسبت به طبیعت و فضاي سبز برخوردارند، تکمیل شد. فرضیه مورد نظر در این پژوهش آن است که طراحی محیطی و ارائه چشم انداز مناسب در خوابگاه هاي دانشجو یی می تواند در میزان سرزندگی و آرامش دانشجویان ساکن خوابگاهها مؤثر باشد و به افزایش حس امنیت و تعلق آنان به محیط بینجامد . یافته هاي پژوهش حاکی از تمایل اکثری ت دانشجویان به مشاهده محیط هاي طبیعی، چشم اندازهاي بکر و دست نخورده، دید به افق دوردست طبیعی، دید به چشمانداز و طلوع و غروب خورشید، دید به محیط پیرامونی خوابگاه در قالب پارك، فضاي سبز و محوطه سازي است . لذا پیشنهاد می شود برخورداري خوابگاههاي دانشجویی از چشمانداز طبیعی بهعنوان یک اصل مهم در طراحی فضاهاي خوابگاهی مد نظر قرار گیرد.
هادی ندیمی, محمدرضا فقیهی حبیب آبادي, محمدتقی نظرپور
PDF
روش تحقیق پژوهش حاضر ، نمونه موردي در بستري توصیفی تحلیلی است و هدف آن ارزیابی کیفیت نماهاي منظر طبیعی آبشار مارگون فارس، به منظور پایدارسازي فعالیت هاي گردشگري صورت گرفته در بستر است. از اینرو در محدوده مطالعاتی نماهاي ممتاز ، معمولی و فقیر شناسایی شده، و کیفیت چش م انداز هاي موجود در نماهاي مذکور ارزیابی شده است. سپس با استفاده از نرمافزار سیستم اطلاعات جغرافیایی محدوده قابل دید و غیر قابل دید چش م انداز ها بررسی شده است. نتایج حاصل از پژوهش بر بهسازي نماهاي بستر از طریق ایجاد لکه هاي جدید فضاي سبز با بهره گیري از کاشت درختان و درختچه هاي بومی ، توسعه فعالیت هاي گردشگري گسترده در محدوده نماهاي ممتاز با طراحی مسیرهاي مناسب براي جلوگیري از لگدکوب شدن گیاهان شکننده پاي آبشار و رودخانه مارگون از سوي گردشگري، برچیدن فعالیتهاي متمرکز گردشگري از محدوده آبشار و طراحی مکانی مناسب براي انجام این فعالیت در محدوده نماهاي معمولی با چشماندازهاي خوشمنظره تأکید دارد.
فریال احمدی, محمدرضا بمانیان, مجید مخدوم
PDF
در دهه هاي اخیر شاهد رشد روزافزون صنایع و حجم ترافیک جاده اي کلانشهر تهران، و درنتیجه ورود میزان زیادي آلودگی به محیطزیست این شهر بودهایم. در این پژوهش، به منظور بررسی وضعیت فلزات سنگین خاك در تهران، پارك جنگلی چیتگر و زمینهاي اطراف آن مورد مطالعه قرار گرفت. 116 نمونه خاك سطحی با استفاده از روش شبکهبندي منظم و با فاصله 250 متر برداشته شد. غلظت کل هفت فلز سنگین سرب، نیکل، کادمیوم، روي، آهن، منگنز و مس اندازه گیري شد و با استفاده از تکنی ک ه اي زمین آمار در محیط مورد تحلیل قرار گرفتند . نتایج تحلیل GS+ و GIS نرم افزارهاي سمیواریوگرام و بررسی نقشه هاي تولیدشده نشان داد که تغییرات مکانی فلزات کادمیم، روي، سرب، نیکل، منگنز و مس خ اكه اي منطقه مطالعاتی، تحت تأثیر فعالیتهاي صنعتی بوده است. از این بین با (C0/(C0+C) مقدار کادمیم با بیشترین نسبت ناگت به واریانس کل مقدار 71 درصد و دامنه پایین 800 متر و همچنین ضریب تغییرات 59/0 ) بیش از سایر فلزات تحت تأثیر این فعالیتها بوده است ، در ) حالی که مقدار آهن خاك با مقدار دامنه 2638 متر و ضریب تغییرات 14 ) نسبت به دیگر عناصر کمتر تحت تأثیر / بسیار پایین ( 0 فعالیت هاي انسانساز قرار داشت و پراکنش آن تحت تأثیر شرایط طبیعی خاك بود. مقایسه مقدار کل عناصر با شاخصهاي جهانی نشان داد که هیچکدام از فلزات به حد سمیت نرسیده بودند اما به وضوح تحت تأثیر فعالیت صنعتی در سطح منطقه قرار گرفته بودند که احتمال بروز سمیت در آینده را هشدار میدهد. لذا در برنامه ریزي و مدیریت شهري و صنعتی باید مورد توجه قرار گیرد.
ابراهیم محمودآبادي, فریدون سرمدیان, غلامرضا ثواقبی فیروزآبادي
PDF
بیش از نیم قرن از اجراي موفق مدیریت مشارکتی در حوزه صنعت در جهان میگذرد. اخیراً این نوع مدیریت در عرص ه ه اي منابع طبیعی به عنوان رویکرد پایدار انسانی نیز مورد تأکید قرار گرفته است. پژوهش حاضر با هدف طراحی سازوکار بهرهبرداري و مدیریت منطبق بر الگوي مشارکتی در تالاب شادگان صورت پذیرفته است . روش تحقیق توصیفی پیمایشی است و جامعه آماري ساکنان پنج روستاي ساکن در درون و اطراف پناهگاه حیاتوحش تالاب شادگان با جمعیت 6000 نفر بودهاند. نمونه آماري مطالعه براساس جدول مورگان و تاکمن 361 نفر تعیین شد. نتایج حاصل از تحلیل همبستگی نشان داد که میان دیدگاه ساکنان و بهرهبرداران محلی در مناطق مختلف ، جمع آوري اطلاعات نسبت به اثرات اقتصادي، اجتماعی، فرهنگی و زیستمحیطی و میزان انگیزه مشارکت آنها نسبت به مدیریت فعلی تالاب تفاوتی در سطح 1% و نسبت به موانع و معضلات پیش روي مشارکت در فعالیت هاي مرتبط با تالاب تفاوت آماري در سطح 5% مشاهده میشود.
محسن خیرالهی, منصور غنیان, فروزان فرخیان
PDF
چکیده ارزیابی اثرات زیستمحیطی یک ابزار برنامهریزي براي پیشبینی اثرات پروژه ها بر محیطزیست است. این پژوهش ب ا هدف ارزیابی اثرات اجراي طرح مدیریت جامع منابعطبیعی و آبخیزداري حوزه غرب شیراز (زیرحوزه بنرود زنگنه) بر محیط زیست منطقه از دیدگاه بهرهبرداران، و ارائه راهکارهایی بهمنظور تقویت و مطلوبیت طرح در جنبۀ مذکور، با اتخاذ روشهاي کمی و کیفی و با استفاده از فنون پیمایش و مصاحبه هاي نیمهساختارمند اجرا شده است . آزمود نی ه اي قسمت کمی این پژوهش شامل 268 نفر از اعضاي شرکت هاي تعاونی طرح مذکور بودند که براي انتخاب آنها از روش نمونهگیري طبقهبنديشده تصادفی استفاده شد. در قسمت کیفی پژوهش حاضر، عوامل درونی و محیطی مؤثر بر طرح مدیریت جامع از دیدگاه بهرهبرداران و با استفاده بازشناسی و طبقهبندي شد. آزمودنی ه اي قسمت SWOT از تحلیل کیفی این پژوهش را 20 نفر از اعضاي شرکتهاي تعاونی طرح مدیریت جامع تشکیل دادند. یافته هاي قسمت کمی پژوهش نشان داد که از دیدگاه بهره برداران، طرح مذکور بر شاخصهاي زیست محیطی کیفیت خاك زراعی، آب و پوشش گیاهی منطقه تأثیرگذار است. تحلیل درونی طرح از دیدگاه بهره برداران نشان داد که کاهش جریانهاي سطح ی، آبشو یی مواد غذایی و فرس ایش خاك از مهم ترین نقاط قوت زیست محیطی طرح، و عدم تعیین دقیق مرز بین عرصه ها از مهم ترین نقاط ضعف آن بوده اند. هم چنین تحلیل محیطی طرح از دیدگاه بهره برداران نشان داد که شناسایی و تعیین محدودة اراضی ملی و تفکیک مستثنیات از مهم ترین فرصت ها، و کمبود و پراکنش نامناسب زمانی و مکانی بارندگیها از مهم ترین تهدیدهاي زیست محیطی طرح بوده اند. در پایان نیز بهمنظور تقویت و مطلوبیت طرح در جنب ه ه اي زیستمحیطی، راهکارهایی ارائه شده است.
علیرضا عموبیگی, داریوش حیاتی
PDF
کاربري اراضی و ارزیابی تغییرات آن در دوره هاي زمانی میان مدت و بلندمدت یکی از مهمترین ابزارهاي برنامهریزي و مدیریت اراضی پایدار در سطح کلان است. استفاده از داده هاي ماهوارهاي با توجه به ویژگی این دادهها و پیشرفتهاي سریع فناوري سنجش از راه دور و سامانه هاي اطلاعات جغرافیایی می تواند در زمینه برنامه ریزي و مدیریت محیط زیست و نیز پایش وضعیت منابع طبیعی، بسیار مفید و مؤثر باشد و اطلاعات ارزشمندي در اختیار مدیران و تصمیمگیران قرار دهد. در این تحقیق نقشههاي کاربري اراضی، و تغییرات کاربري آنه ا در چهار مقطع ، ب ا دوره زمانی 32 ساله و با استفاده از داده هاي ETM+2000, TM 1989, MSS1975, IRS-lissШ سنجنده ه ا 2007 در شش کلاس کاربري در حوضه آبخیز تالاب انزلی تهیه شد . سپس با استفاده از روش مقایسه و پس از طبقهبندي، میزان تغییر و تبدیل هر کاربري در دوره هاي مورد نظر تعیین شد. نتایج بررسی ها حاکی از تغییرات گسترده در کاربري اراضی عرصه هاست، به طوري که طی دوره هاي زمانی مورد مطالعه، اراضی شهري و ساخته شده از 4878 هکتار در سال 1975 به 19089 هکتار در سال 2007 گسترش یافته است.
علی بالی, سیدمسعود منوری, برهان ریاضی, نعمت ا... خراسانی, میرمسعود خیرخواه
PDF
درخصوص رابطه بین دو زمینه کارآفرینی محیطی و رهبري تحقیقات بررسی نقش » اندکی وجود دارد. از این رو تحقیق حاضر با هدف رهبري به عنوان عامل زمینه ساز توسعه قابلیت هاي کارآفرینی در سازمان هاي غیردولتی زیست محیطی ایران و به روش « محیطی توصیفی هم بستگی انجام شد. جامعه آماري این پژوهش شامل کلیه سازمان هاي مردمنهاد زیست محیطی در سراسر کشور است که با استفاده از روش نمونه گیري تصادفی، در نهایت 51 سازمان مردمنهاد زیستمحیطی از میان سازمانهاي مردمنهاد فعال در حوزه زیست محیطی بهعنوان نمونه مورد مطالعه انتخاب شدند . ابزار اصلی گردآوري داده ها در این پژوهش پرسش نامه است که براي اندازه گیري مفاهیم به کار گرفته شد. براي تعیین روایی پرسش نامه از روش روایی صوري و با نظرخواهی از صاحب نظران استفاده شد . میزان آلفاي 94 ، و براي رهبري / کرونباخ براي قابلیت هاي کارآفرینی محیطی 0 96/0 به دست آمد که حاکی از پایایی مناسب ابزار است. شیوه اصلی داده پردازي مدلسازي معادلات ساختاري است، و بهمنظور دادهپردازي استفاده شد. نتایج مدل نشان می دهد که PLS-Graph از نرمافزار ابعاد چهارگانه رهبري در توسعه قابلیت هاي کارآفرینی محیطی در سازمانهاي زیستمحیطی بهلحاظ آماري داراي نقش معنیداري است. نتایج حاصل از تحقیق نشان می دهد که اقدامات کارآفرینی محیطی سازمان هاي غیردولتی تابعی از ابعاد رهبري تحولآفرین در آنهاست ، به گونهاي که تا 33 درصد واریانس کارآفرینی محیطی در سازمان هاي غیردولتی به وضعیت رهبري آنها وابسته است. نتایج تحقیق چارچوب مفهومی را براي توسعه نظریههاي آتی فراهم میآورد.
سید محمد مقیمی, امیر علم بیگی
PDF
چکیده طی دهههاي اخیر اثرات محیطی و اقتصادي اجتماعی تغییر اقلیم و بررسی روند آن در داده هاي حدي مورد توجه اقلیم شناسان و علوم زیست محیطی بوده است. در این میان بررسی و مطالعات تغییرات دما و عوامل مؤثر بر آن در مقیاس جهانی حاکی از آن است که روند دماي کمینه، بیشینه و دماي متوسط در حال افزایش است. یکی دیگر از این متغیر ها تغییرات وقوع و فراوانی روزهاي یخبندان است. هدف از این پژوهش بررسی روند تغییرات تعداد روزهاي دوره یخبندان در تهران، به منظور آشکار سازي تغییر آب و هواست . به منظور شناخت رفتار خطی و غیر خطی عناصر اقلیمی، روند بلندمدت روزهاي یخبندان طی یک دوره آماري 57 ساله استخراج و پس از آماده سازي دادهها مدل هاي آماري متعدد براي پیشبینی سريهاي زمانی مورد استفاده ،ARIMA قرار گرفت. مدل هاي به کار رفته شامل سري زمانی رگرسیون سريهاي زمانی، و ضریب همبستگی است. نتایج نشان داد از سال 1951 تا 1975 روند تغییرات نامنظم است و از مدل خاصی پیروي نمیکند، ولی از سال 1976 تا 2007 این روند با ضریب اطمینان بالا تعداد روزهاي یخ بندان را کاهشی نشان م یدهد ، و میتوان گفت به دلیل افزایش گرمایش شهري و ایجاد جزیره گرمایی، وقوع آن روند کاهشی دارد.
محمود احمدی, پرستو عظیمی
PDF