دوره 14, شماره 2

تابستان 1395

فهرست مطالب

مقالات

در این پژوهش در 83 موقعیت، تعداد 166 نمونه خاک به روش سیستماتیک-تصادفی در دو عمق صفر تا 30 و 60-30 سانتی‌متری گرفته و غلظت نیترات، فسفات، هدایت الکتریکی، کربن آلی و pH آن اندازه‌گیری و از روش وزن‌دهی عکس فاصله برای تهیه نقشه پهنه‌بندی پارامترها استفاده  شد. نقشه‌های پهنه‌بندی نشان داد که در عمق یک پارامترهای فسفات، هدایت الکتریکی و کربن آلی در شمال و پارامترهای نیترات در جنوب منطقه و در عمق دو پارامتر فسفات در شمال و پارامترهای نیترات و هدایت الکتریکی در جنوب منطقه بیشترین غلظت را دارند و میزان کربن آلی در این عمق در سراسر منطقه یکنواخت به نظر می‌رسد. نتایج حاصل همچنین نشان داد که میزان نیترات و فسفات در زمین‌های کشاورزی به دلیل استفاده از فاضلاب تصفیه‌نشده و کودهای شیمیایی توسط کشاورزان بسیار بالا است و با افزایش عمق، غلظت آنها کاهش می‌یابد. هم‌چنین نتایج مربوط به اندازه‌گیری کربن آلی در خاک نشان داد که اراضی منطقه شرایط مناسبی از لحاظ میزان ماده آلی دارند. pH خاک در کل منطقه در هر دو عمق حالت قلیایی داشت و هدایت الکتریکی نیز با افزایش عمق کاهش یافت. نتایج آزمون همبستگی اسپیرمن بین پارامترها نشان داد که میزان هدایت الکتریکی خاک در هر دو عمق همبستگی مثبت و معناداری با نیترات و همبستگی معکوسی با میزان فسفات دارد. همچنین میزان فسفات همبستگی مثبت و معنا‌داری با محتوای کربن آلی خاک در لایه سطحی دارد.

جواد بیات, سید حسین هاشمی, کورس خوشبخت, رضا دیهیم فرد
PDF
1-12
با کاهش تنوع‌ زیستی، توانایی اکوسیستم‌های کشاورزی در فراهم کردن خدمات اکوسیستمی همچون امنیت غذایی دچار اختلال شده است. با وجود جایگاه مهم انگور در معیشت جوامع تولید‌کننده و نیز پتانسیل صادراتی بالای آن، پژوهش‌های معدودی درباره وضعیت تنوع در اکوسیستم‌های تولید انگور و ارتباط آن با شاخص‌های بهره‌وری و ثبات که موضوع این تحقیق است، انجام شده است. در این رابطه، اطلاعات مورد نیاز از طریق بازدید از منطقه و مصاحبه با 220 تاک‌دار در سال 1391 جمع‌آوری شد. نتایج نشان داد که همبستگی شاخص شانون-وینر با بهره‌وری کل(**175/0-)، آب(**19/0-)، زمین(*173/0-) و نیروی انسانی(**202/0-) و شاخص غنای گونه‌ای با بهره‌وری زمین(*14/0-) منفی و معنا‌دار بود که بیانگر رابطه منفی تغییرات در تنوع با بهره‌وری و در نهایت پایداری بلندمدت در موستان‌های این منطقه است. نتایج تحلیل رگرسیون نشان داد که ضرایب تعیین (R2) در بازه 04/0 – 03/0 قرار دارند و این بدان معناست که 1درصد تغییر در تنوع‌ زیستی در حدود 04/0 – 03/0 درصد تغییر در مقادیر بهره‌وری را به همراه خواهد داشت. همچنین مشخص شد که تنوع واریته‌ای موستان‌ها هیچ تأثیری بر ثبات عملکرد آنها نداشته است.
مسعود قزوینی, هادی ویسی, عبدالمجید مهدوی دامغانی, کورس خوشبخت, محمدعلی نجاتیان
PDF
13-22

آمایش سرزمین و استفاده صحیح و متناسب با ویژگی‌های محیطی در سطح منطقه و کشور، از اصول اولیه و مهم توسعه پایدار به شمار می‌آید. با توجه به اهمیت کاربری اراضی در شهرستان جهرم، این مقاله بر آن است تا مقایسه‌ای بین کاربری اراضی موجود و نقشه آمایش تهیه‌شده برای شهرستان انجام دهد. بر این اساس در فرآیند آمایش و اولویت‌بندی کاربری‌ها از 5 روش شامل روش کیفی و کمی آمایش ایران، روش کیفی و کمی اصلاح‌شده (4 سناریو) و روش کمی با در نظر گرفتن دو سناریوی اقتصادی و اجتماعی استفاده و در نهایت نقشه آمایش سرزمین منطقه تهیه شد. در گام بعدی برای مقایسه بین مدل‌های پیشنهادی و مدل رایج کیفی و کمی ایران، ارزیابی صحت مبتنی بر شرایط اکولوژیکی و اقتصادی-اجتماعی انجام گرفت. نتایج نشان داد که روش پیشنهادی آمایش با رویکرد کمی2 سناریو از دقت بیشتر و همچنین الگوی مکانی صحیح‌تری نسبت به سایر مدل‌ها برخوردار است. 

مسعود مسعودی, پرویز جوکار
PDF
23-36

نیروگاه‌ها و پالایشگاه‌ها، با مصرف سوخت فسیلی موجب انتشار دی‌اکسیدکربن در محیط می‌شوند و هر دو از صنایع آلاینده به‌شمار می‌آیند. در این پژوهش ارتباط بین مصرف انرژی، ارزش افزوده و انتشار دی‌اکسید کربن در نیروگاه‌ها و پالایشگاه‌ها در قالب منحنی زیست‌محیطی کوزنتس بررسی شده است. نتایج حاکی از آن است که شکل زنگوله‌ای منحنی زیست‌محیطی برای نیروگاه‌ها و همین طور پالایشگاه‌های مورد بررسی، طی دوره ۱۳۹۱- ۱۳۷۷برقرار نیست. نتایج به‌دست‌آمده نشان‌دهنده یک رابطه N شکل برای نیروگاه‌ها و رابطه‌ایU ‌شکل برای پالایشگاه‌ها است؛ بدین معنا که در نیروگاه‌ها، روند انتشار CO2 طی رشد اقتصادی افزایشی است و در پالایشگاه‌ها این روند در ابتدا کاهشی و سپس افزایشی شده است. همچنین در بخش‌های مورد بررسی، مصرف انرژی با انتشار  CO2دارای یک رابطه مثبت معنادار است.

ویدا ورهرامی, مرتضی تهامی پور, زهرا حقی
PDF
37-48

در این پژوهش توزیع فلزات سنگین (As, Cr, Ni ,V, Mn, Fe, Zn, Pb) وگوگرد (S) در نمونه‌های خاک اطراف مجتمع پتروشیمی و پالایشگاه نفت آبادان، بررسی شده است. به این منظور 22 نمونه خاک سطحی با در نظر گرفتن جهت وزش باد غالب منطقه در جهت شمال‌غرب-جنوب‌شرق برداشت شد. نمونه شماره 22 نمونه شاهد است که از منطقه روستایی برداشت شد. پس از آماده‌سازی در آزمایشگاه، نمونه‌ها به روش ICP-OES برای تعیین غلظت عناصر بررسی شدند، همچنین  pHو مقدار ماده آلی نمونه‌ها نیز با روش‌های استاندارد اندازه‌گیری شد. میزان آلودگی خاک با استفاده از شاخص‌های مختلف از جمله ضریب غنی‌شدگی، فاکتور آلودگی، درجه آلودگی، درجه اشباع فلزات و پتانسیل سمناکی حاد بررسی شد. میانگین غلظت عناصر با میانگین پوسته بالایی، میانگین جهانی و استاندارد EPA مقایسه شد. نتایج محاسبه شاخص‌های زمین‌شیمیایی نشان داد که بیشترین آلودگی مربوط به گوگرد، سرب و روی است. تحلیل‌های آماری نشان داد که در خاک اطراف صنایع پتروشیمی و پالایشگاه آبادان، نیکل، وانادیوم، آهن و منگنز عمدتاً منشا زمین‌زاد دارند،  سرب و روی ناشی از ترافیک و وسایل نقلیه و‌ فعالیت مجتمع پتروشیمی و پالایشگاه نفت است. آرسنیک و کروم دارای هر دو منشا  زمین‌زاد و انسان‌زاد هستند. غلظت‌های بالای گوگرد در نمونه‌های منطقه مورد بررسی ناشی از فعالیت مجتمع پتروشیمی و پالایشگاه نفت است.

فاطمه راست منش, علیرضا زراسوندی, آزرم باقری بیرگانی
PDF
49-60

امروزه کاهش پساب یکی از بزرگترین مسائلی است که در صنایع فرآیندی با آن مواجه هستیم و از‌ آنجا‌که پساب، یکی از آلاینده‌های تولیدی مهم در فرآیندها است، توانایی احیا پساب برای مصرف مجدد آب و کاهش مصرف آب تازه، گام مهمی است که به‌سوی کاهش کلی پساب برداشته می‌شود. این مقاله کمینه‌سازی مصرف آب و تولید پساب در صنایع مس و در سه واحد مجتمع مس خاتون‌آباد را بررسی می کند برای این منظور. روش مرسوم کاهش آب و روشی نوین با نام تکنولوژی پینچ آبی توضیح داده شده‌اند. در این مقاله سه پارامتر TSS، TDS و کدورت به صورت دو پارامتر همزمان بررسی شده است. در حالت اول، دوم و سوم، به ترتیب پارامترهای TSS-TDS، TDS- کدورت و کدورت-TSS در مدل پینچ آبی در نظر گرفته شد. نتایج این تحقیقات و به‌کارگیری روش پینچ نشان می‌دهد که به ترتیب می‌توان 379، 22 و 401 مترمکعب در روز در مصرف آب خام معادل 25، 46/1 و 26 درصد صرفه‌جویی کرد. بیشترین میزان کاهش مصرف آب با در نظر گرفتن دو شاخص کدورت-TSS به‌طور هم‌زمان رخ خواهد داد.

ناصر مهردادی, علی ترابیان, امیر خاک پور, مژده سروش
PDF
61-68

این پژوهش برای بررسی تاثیر تراکم و سایر ویژگی‌های خشکه‌دارها بر جامعه پرندگان در پارک ملی گلستان، در فصل پاییز 1393 انجام شد. پرندگان و متغیرهای محیط ‌زیستی به فاصله شعاعی 25 متری از هر یک از 100 نقطه نمونه‌برداری بررسی شدند. با استفاده از نرم‌افزار CANOCO رابطه بین نمایه‌های تنوع زیستی و نیز فراونی نسبی گونه‌های پرندگان با متغیرهای محیط‌زیستی مربوط به ویژگی‌های خشکه‌دارها بررسی شد. برای تعیین تراکم پرندگان و همباشی جامعه پرندگان با متغیرهای محیط زیستی، از آنالیز تطبیقی متعارف استفاده شد. محور اول آنالیز تطبیقی متعارف دو گروه عمده از پرندگان را از یکدیگر متمایز کرد. گروه اول پرندگانی نظیر کمرکلی بزرگ، دارکوب سیاه، الیکایی، کمرکلی جنگلی، چرخ‌ریسک بزرگ، دارکوب‌ خالدار بزرگ، جی‌جاق، بلبل و توکای سیاه بودند که همبستگی مثبتی با محور اول و دوم خشکه‌دارهای سرپا و افتاده، وضع سطحی چوب خشکه‌دار سرپا، درجه پوسیدگی خشکه‌دار افتاده، ارتفاع غذایابی در خشکه‌دار سرپا، وضعیت تاج‌پوشش در خشکه‌دار سرپا، طول خشکه‌دارهای افتاده و حضور آشیانه در خشکه‌دار سرپا داشتند. گروه دوم که در سمت راست محور اول  قرار دارند شامل چرخ‌ریسک پس‌سرسفید، توکای باغی، چرخ‌ریسک دم‌دراز، سسک رودخانه‌ای، مگس‌گیر، دارکوب سبز، چک کوهی، سهره نوک‌بزرگ، قرقاول و سسک چیف‌چاف بودند که همبستگی مثبتی با متغیرهای محیط‌زیستی محور سوم خشکه‌دارهای افتاده،  محور چهارم خشکه‌دارهای افتاده، محور چهارم خشکه‌دارهای سرپا نشان می‌دهند. 

هدی خوش ظاهر, حسین وارسته مرادی, عبدالرسول سلمان ماهینی
PDF
69-78

با کاهش روز‌افزون منابع آب  در ‌دسترس، تعداد و شدت مناقشات آبی بین کشورهای واقع در حوضه‌های آبریز مشترک بیشتر شده است. اصلی‌ترین چالش این مناقشات به‌ویژه در مناطق خشک و نیمه‌خشک، نحوه تقسیم آب است. قواعد و مقررات بین‌المللی درباره آب‌های فرامرزی عبارتند از 1) قواعد هلسینکی، 2) کنوانسیون آب اروپا، 3) کنوانسیون آبراهه سازمان ملل متحد و 4) قواعد منابع آب برلین. مرور اجمالی تحقیقات پیشین نشان می‌دهد که مجموعه این اسناد از نظر مفاد مربوط به استفاده از آب به‌صورت جامع تحلیل و مقایسه نشده‌اند. در این مقاله ضمن ارائه تاریخچه، مفاد و تفسیرهای موجود، به بررسی تحلیلی و بیان نقاط قوت و ضعف اسناد مذکور پرداخته شده است بررسی تطبیقی این اسناد حاکی از آن است که در تمامی آنها دو اصل مهم "مشارکت منصفانه و معقول" و "التزام به عدم ایراد آسیب قابل‌توجه" لحاظ شده است. نتایج نشان داد که کنوانسیون 1997سازمان ملل متحد نسبت به سایر اسناد مذکور، گزینه مناسب‌تر و منصفانه‌تری برای اجرا در مناطق خشک و نیمه‌خشک از جمله ایران است.

فریبا آوریده, جلال عطاری, محسن عبداللهی
PDF
79-96

در این پژوهش تلاش شد تا با روشی مستند و کمی (استفاده از نرم‌افزار Envi-met) تاثیر سرعت و جهت باد بر شرایط تهویه و میزان تمرکز آلاینده‌ها در نسبت‌های مختلف ارتفاع به عرض دالان‌های خیابانی بررسی شود. نتایج این پژوهش حاکی از آن بود که ترکیب‌های مختلف سرعت و جهت باد در دالان‌هایی با نسبت‌های متفاوت ارتفاع به عرض، شرایط تهویه، الگوهای جریان و همچنین میزان تمرکز آلاینده‌ها را در داخل آن تغییر می‌دهد. در این بررسی با در نظر گرفتن سه نسبت (3/0، 65/0 و 5/1) برای نسبت ارتفاع به عرض دالان و دو سرعت کمینه و بیشینه باد (1 و 5/2 متر بر ثانیه) در دو جهت (غربی و جنوب‌غربی) برای شبیه‌سازی در مقاطعی از دو خیابان عمود بر هم ولیعصر و طالقانی، مشخص شد که افزایش سرعت باد در همه جهت‌های باد و در نسبت‌های مختلف ارتفاع به عرض دالان، شرایط تهویه را در داخل آن بهبود بخشیده و از تمرکز آلاینده‌ها در درون آن می‌کاهد. همچنین مشخص شد که در جهت باد عمود بر دالان با افزایش نسبت ارتفاع به عرض دالان، میزان تمرکز آلاینده‌ها در درون آن به طور فزاینده‌ای افزایش می‌یابد در‌حالی‌که در جهت باد موازی با دالان بر‌عکس است. نتایج این پژوهش و ترکیب حالت‌های مختلف فاکتورهای مورد بررسی آن ضمن تلنگر توجه به شرایط جوی زمینه در برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری‌ها، می‌تواند با ایجاد چارچوبی کلی، به طراحان و برنامه‌ریزان شهری برای تصمیم‌گیری نوع جهت‌گیری و نسبت‌های هندسی ابعاد خیابان‌های مهم و پرتردد شهری یاری رساند.

 
آیدا کیان مهر, سید حسین بحرینی
PDF
97-108
تالاب‌ها باقیمانده دریاچه‌های بارانی هستند که در اثر پس‌روی یخچال‌ها در اواخر عصر پلئیستوسن و غلبه شرایط گرم و توسعه رسوبات تبخیری عصر هولوسن به وجود آمده‌اند. دریاچه‌های کویری، پلایاها و لندفرم‌های مشابه آن در بسیاری از مناطق خشک و نیمه‌خشک، در‌ نتیجه فعالیت‌های انسانی دچار اختلال و آشفتگی شدند. در حال‌حاضر، برداشت منابع معدنی و در نتیجه تخریب سطوح پلایا، همچنین بی‌نظمی در آب ورودی، موجب تحول جدیدی در این ژئوسیستم‌ها شده است. این تحولات زمینه دگرگونی در میکروفرم‌های این مناطق را فراهم آورده، به‌طوری‌که می‌توان این دگرگونی را شاهدی بر بی‌نظمی یا آشوب در سیستم شکل‌زایی حاضر و گذار آن به سیستم دیگر دانست که به وسیله هندسه فرکتالی قابل بررسی است. در این تحقیق، بررسی‌های میدانی درباره وضعیت پلایای گاوخونی در جنوب شرق اصفهان و تغییرات ایجاد‌شده در میکروفرم‌های آن در زمستان 1393در منطقه انجام شد که طی آن ابعاد 109 ترک گلی در زون مرطوب پلایای گاوخونی بررسی شد و از بین آنها ابعاد61 ترک گلی که به‌خوبی توسعه یافته بودند، محاسبه شدند. با بررسی هندسی فرکتالی محیط-مساحت در میکروفرم‌ها، میزان آشفتگی آنها بررسی شد. DAP به‌دست‌آمده مقادیری بین 27/1 تا 44/1 را نشان داد، که گویای آشفتگی در منطقه است. نمودار لگاریتمی نیز ارتباط خطی بین لگاریتم محیط و مساحت فرم‌های مورد نظر را آشکار ساخت، به‌طوری‌که ضریب همبستگی R2 به‌دست‌آمده بزرگتر از 96/0 بود. افزایش آشفتگی در منطقه، حاکی از تحول سیستم شکل‌زایی و تبدیل تالاب به اکوسیستمی جدید بوده است که می‌تواند مخاطرات جدی را در این منطقه به همراه داشته باشد.
منیژه قهرودی تالی, لادن خدری غریب وند
PDF
109-118
در کشور ما  ناکافی بودن پوشش حمل‌و‌نقل عمومی موجب شده است تا افراد زیادی از وسایل نقلیه شخصی استفاده کنند و  افزایش مشکلات اقتصادی، تورم بالا و کاهش قدرت خرید مردم نیز منجر به استفاده از خودروهای فرسوده توسط افراد زیادی شده است که هزینه‌های بالایی را به جامعه تحمیل می‌کنند. نوع مواد و روش تحقیق در این مقاله، با توجه به گستردگی کار و نبود بانک اطلاعاتی در این زمینه، از نوع کتابخانه‌ای و اسنادی است. به این صورت که ابتدا تعداد کل خودروهای کشور برآورد شد، سپس بر اساس تعریفی از خودروهای فرسوده ، تعداد خودروهای فرسوده کشور برآورد شد. در مرحله بعد سهم حمل‌و‌نقل و به‌ویژه حمل‌و‌نقل جاده‌ای در ایجاد هزینه‌های اجتماعی ناشی از انتشار آلاینده‌ها به‌دست آمد. بعد از این مرحله، سهم خودروهای فرسوده و سالم از انتشار آلاینده‌ها محاسبه شد و در مرحله آخر با توجه به محاسبات صورت‌گرفته، سهم خودروهای فرسوده در ایجاد هزینه‌های اجتماعی ناشی از انتشار آلاینده‌ها در کشور محاسبه شد. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که در سال 1390، حدود 11 درصد از خودروهای کشور فرسوده بودند، که این تعداد خودروی فرسوده در این سال، هزینه‌ای بالغ بر 102283 میلیارد ریال بر جامعه تحمیل کرده‌اند، به‌طوری‌که از این بین سهم هر خودروی فرسوده هزینه‌ای بالغ بر 66600077 ریال بوده است. برای کاهش این هزینه‌ها، ارائه سیستم یکپارچه کارا و البته عملیاتی مدیریت خودروهای فرسوده از سوی دولت، برای جمع‌آوری و بازیافت این خودروها در کشور لازم و ضروری است.
نغمه مبرقعی, امیر هدایتی اقمشهدی, سمانه زاهدی
PDF
119-128

   امروزه نانوذرات سنتزی گستره وسیعی از ذرات با ویژگی‌های منحصر‌به‌فرد را دربر می‌گیرند و کاربردهای زیادی در حوزه نانوتکنولوژی  دارند. خواص ویژه نانوذرات و برهمکنش آنها با مولکول‌های زیستی توجه بسیاری از محققان را به خود جلب کرده است. این ذرات به دلیل اندازه کوچک و ویژگی‌های منحصربه‌فرد، قابلیت استفاده در علوم مختلف، مخصوصاً علوم زیستی را دارند. بررسی‌های گذشته در حوزه نانوذرات نشان می‌دهند که به دلیل عدم وجود یک مدل منطقی از برهمکنش این ذرات با مولکول‌های زیستی، تاکنون از روش‌های آزمایش و خطا به ویژگی‌های یک نانوذره و اثرات آن بر محیط واکنش و مولکول‌های حاضر در آن محیط پی می‌بردند. به دلیل ورود این ذرات به گیاهان و بدن جانوران، و مخصوصاً استفاده روزافزون آنها در محصولات مورد استفاده‌ انسان، بررسی اثرات ایجادشده توسط این ذرات بر مولکول‌ها و میزبان‌های زیستی ضروری به نظر می‌رسد. ، در این مقاله مروری اثرات سمی نانو ذرات نقره در محیط‌های زیستی و آثار مخرب آنها بررسی شد و نتایج پژوهش‌های بین‌المللی در حوزه‌های مختلفی از جمله مولکول‌های زیستی، میکروارگانیسم‌ها، گیاهان، جانوران و انسان مرور شده است. در این میان یافته‌های مرتبط با تریپسین و آلبومین سرم خونی انسانی در حوزه رفتارهای مولکولی، باکتری‌های   Staphylococcus aureus و  Bacillus  thurigiensis در زیرمجموعه باکتریایی و گیاه Oryza sativa L. (برنج)،  از نظر ریخت‌شناسی و پرتئومیکس به‌طور ویژه مورد توجه قرار گرفته‌اند. 

فاطمه میرزاجانی
PDF
129-138

جنگ پدیده‌ای است که در آن خسارت اجتناب ناپذیر است. یکی از مواردی که در طول درگیری مسلحانه خسارات قابل توجهی بر آن وارد می شود محیط زیست است. در این راستا حقوق بشردوستانه در تعداد معدودی از مقررات خود به محیط زیست و حمایت از آن توجه داشته است. با این حال این مقررات به اندازه کافی به حمایت از محیط زیست نپرداخته اند و این مساله مطرح می شود که آیا مقررات حقوق بین الملل محیط زیست و ممنوعیت های موجود در این رشته برای حفاظت از محیط زیست قابل اعمال است یا تنها باید از مقررات موجود در حقوق بشردوستانه برای حفاظت از محیط زیست استفاده کرد. در این نوشتار سعی می شود که این مقررات و امکان اعمال و اجرای آن ها را در جهت حفاظت بیشتر از محیط زیست بررسی قرار کنیم.  از سوی دیگر خسارات وارده به محیط زیست در طی درگیری مسلحانه ممکن است به صورت عمدی یا  غیر عمدی رخ دهد. خسارات عمدی به محیط زیست هنگامی رخ می دهد که از محیط زیست به عنوان سلاح استفاده می شود  یا زمانی که خسارات وارده به محیط زیست عمدی است ولی از محیط زیست به عنوان یک سلاح استفاده نمی شود. مقرراتی که در راستای جلوگیری از این دو نوع خسارت وضع شده‌اند آستانه هایی در نظر گرفته‌اند که این آستانه‌ها برای تحقق خسارت مورد بررسی قرار می گیرد. در خصوص خسارات غیر عمدی به محیط زیست، قربانی اصلی محیط زیست نیست ولی با این حال به محیط زیست خساراتی وارد می شود و بایستی اصل احتیاط را اعمال کرد.  در این مورد باید به انواع خسارات، ممنوعیت های موجود و امکان به حداقل رساندن این خسارات پرداخت.

هاجر راعی دهقی, جواد نجفی
PDF
139-153